غسل جنابت به خودی خود مستحب است، و برای نماز واجب و مانند آن لازم می شود، ولی برای نماز میت، و سجده سهو (مگر سجدۀ سهو برای تشهد فراموش شده)، و سجده شکر، و سجده های واجب قرآن، غسل جنابت لازم نیست. 

لازم نیست در وقت غسل نیت کند که غسل واجب یا مستحب می کند، بلکه اگر فقط به قصد قربت- آن گونه که در شرط هشتم از شرائط صحّت وضو گذشت- غسل کند کافی است. 

اگر یقین کند وقت نماز شده و نیت غسل واجب کند، بعد معلوم شود که پیش از وقت غسل کرده، غسل او صحیح است و همچنین است اگر با اعتقاد این که وقت به اندازه غسل و نماز باقی است، نیت غسل واجب نماید، و بعد معلوم شود وقت گذشته بوده است.

غسل را چه واجب و چه مستحب به دو قسم می شود انجام داد، ترتیبی و ارتماسی.

در غسل ترتیبی باید به نیت غسل، اول سر و گردن، بعد بدن را بشوید و بنابر احتیاط مستحب طرف راست بدن را پیش از طرف چپ بشوید و اگر عمداً یا از روی فراموشی یا به واسطه ندانستن مسأله، بدن را قبل از سر بشوید، غسل او باطل است، ولی اگر شستن سر و گردن به قصد قربت بوده، لازم نیست غسل را اعاده کند بلکه اگر پیش از آن که حدثی از او سر بزند، بدن را به نحوی که گفته شد دوباره بشوید، کافی است. 

بنابر این که طرف راست بدن پیش از طرف چپ شسته شود، باید نصف ناف و عورت را با طرف راست و نصف دیگر را با طرف چپ بشوید، ولی بهتر است تمام ناف و عورت،‌با هر دو طرف، شسته شود. 

در غسل چنانکه در مسأله 367 گذشت، گردن باید با سر شسته شود و احتیاط مستحب آن است که طرف راست گردن را با طرف راست بدن، و طرف چپ گردن را با طرف چپ بدن نیز بشوید. و در هر قسمتی از غسل؛ یعنی سر و گردن و بدن چنانچه یقین یا اطمینان نکند که آن قسمت کاملاً غسل داده شد، لازم است برای آن که اطمینان پیدا کند، مقداری از قسمت دیگر را هم با آن قسمت بشوید. 

اگر بعد از غسل بفهمد جایی از بدن را نشسته و نداند از سر، یا طرف راست، یا طرف چپ می باشد، دوباره شستن سر لازم نیست و فقط هر جائی از بدن را که احتمال می دهد نشسته، باید بشوید. و اگر این احتمال در طرف راست باشد، باید جائی را که احتمال می دهد بشوید و بنابر احتیاط مستحب همه طرف چپ را نیز بعد از آن بشوید. 

اگر بعد از غسل بفهمد مقداری از بدن را نشسته، چنانچه از سر و گردن است، باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره بدن را بشوید و احتیاط مستحب آن است که طرف راست را پیش از طرف چپ بشوید. و اگر از طرف راست است، بعد از شستن آن مقدار بنابر احتیاط مستحب همه طرف چپ را نیز بشوید و اگر از طرف چپ است، فقط شستن همان مقدار کافی است. 

اگر پیش از تمام شدن غسل در شستن مقداری از طرف چپ شک کند، شستن همان مقدار کافی است. ولی اگر بعد از شروع به شستن طرف چپ، در شستن مقداری از طرف راست شک کند، آن مقدار را شسته و بعد از آن بنابر احتیاط مستحب طرف چپ را هم بشوید. و اگر در شستن مقداری از سر و گردن بعد از شروع به شستن بدن شک کند، به شک خود اعتنا نکند و غسلش صحیح است.

اگر به نیت غسل ارتماسی در آب فرو رود و آب- حدّاقل- یک آن تمام بدن را فرا گیرد کافیست. پس اگر پاهای او روی زمین باشد، تا در زیر آب است آنها را از زمین بلند کند تا آب زیر آنها را نیز فرا گیرد و احتیاط واجب این است که فرو رفتن در آب طوری باشد که بگویند یک دفعه زیر آب رفت.

در غسل ارتماسی اگر در حالی که تمام بدن زیر آب است، به نیت غسل، بدن را حرکت دهد غسل او صحیح است، ولی احتیاط مستحب آن است موقعی نیت کند که مقداری از بدن بیرون آب باشد. 

اگر بعد از غسل ارتماسی بفهمد که به مقداری از بدن آب نرسیده، باید دوباره غسل کند. 

اگر برای غسل ترتیبی وقت ندارد و برای ارتماسی وقت دارد،- برای انجام عمل واجبی که شرطش غسل کردن است- باید غسل ارتماسی کند. 

کسی که برای حج یا عمره احرام بسته، نمی تواند غسل ارتماسی کند، ولی اگر از روی فراموشی غسل ارتماسی کند غسلش صحیح است. و کسی که روزه ای گرفته که واجب معین است، یا روزه قضای ماه رمضان گرفته و بعد از ظهر می خواهد غسل ارتماسی کند، بنابر احتیاط واجب همین حکم را دارد اگر چه وقت روزه قضا موسّع باشد. 

در غسل ارتماسی یا ترتیبی لازم نیست تمام بدن پیش از غسل پاک باشد، بلکه اگر عضو نجس را به قصد غسل در آب فرو برد، یا آب را بر آن بریزد، غسل صحیح است، به شرط آن که عضو نجس آبی را که با آن غسل محقّق می شود نجس نکند؛ مثلاً با آب کرّ غسل کند. 

کسی که از حرام جنب شده، اگر با آب گرم هم غسل کند غسل او صحیح است اگر چه بدنش عرق کند، ولی بهتر است چنانچه ضرر نداشته باشد با آب سرد غسل کند که در حال غسل عرق نکند. 

اگر در غسل به اندازه سرموئی از بدن نشسته بماند، غسل باطل است، ولی شستن مثل داخل گوش و بینی و هر چه از باطن شمرده می شود، واجب نیست. 

جائی را که شک دارد از ظاهر بدن است یا از باطن آن چنانکه قبلاً از ظاهر بوده، باید بشوید و اگر قبلاً از ظاهر نبوده شستن آن لازم نیست و در صورتی که معلوم نیست قبلاً از ظاهر بوده یا از باطن بنابر احتیاط واجب بشوید. 

اگر سوراخ جای گوشواره و مانند آن به قدری گشاد باشد که داخل آن جزء ظاهر بدن شمرده شود، باید آن را شست و اگر از باطن شمرده شود شستن آن واجب نیست. 

چیزی را که مانع رسیدن آب به بدن است، باید برطرف کند و اگر پیش از آن که اطمینان کند برطرف شده غسل نماید نمی تواند به آن غسل اکتفا کند، مگر این که غسل را رجاءً انجام داده باشد و بعد اطمینان پیدا کند که موقع غسل مانع برطرف شده بوده. 

اگر موقع غسل شک کند چیزی که مانع از رسیدن آب باشد در بدن او هست یا نه باید وارسی کند تا مطمئن شود که مانعی نیست یا طوری اعضای غسل را بشوید که اطمینان کند آب غسل به همه جای بدن رسید ولی اگر شک او در نظر مردم بجا نباشد اعتنا نکند .

در غسل باید موهای کوتاهی را که جزو بدن حساب می شود بشوید و شستن موهای بلند واجب نیست، بلکه اگر آب را طوری به پوست برساند که آنها تر نشود، غسل صحیح است، ولی اگر رساندن آب به پوست بدن بدون شستن آنها ممکن نباشد، باید آنها را بشوید که آب به بدن برسد، بلکه شستن آنها در غیر این صورت هم مطابق احتیاط است.

تمام شرط هائی که برای صحیح بودن وضو گفته شد؛ مثل پاک بودن آب و غصبی نبودن آن، در صحیح بودن غسل هم شرط است، ولی در غسل لازم نیست بدن را از بالا به پائین بشوید، و نیز در غسل ترتیبی موالات لازم نیست؛ یعنی فاصله دادن میان شستن اعضا اشکال ندارد. پس اگر بعد از شستن سر و گردن صبر کند و بعد از مدّتی بدن را بشوید، غسل صحیح است، بلکه لازم نیست تمام سر و گردن یا بدن را یک مرتبه بشوید، پس می تواند مثلاً سر را شسته و بعد از مدّتی گردن را بشوید، ولی کسی که نمی-تواند از بیرون آمدن بول و غائط خودداری کند اگر به اندازه ای که بدون فاصله غسل کند و نماز بخواند، بول و غائط از او بیرون نمی آید باید بدون فاصله غسل کند و نماز بخواند به طوری که غسل و نماز پیش از آمدن بول یا غائط انجام شود.

کسی که قصد دارد پول حمّامی را ندهد یا نسیه بگذارد، اگر بداند حمّامی با این وصف هم راضی به غسل است، غسل او صحیح است و در غیر این صورت بنابر احتیاط واجب باطل است اگر چه بعد از غسل او را راضی کند. 

اگر حمّامی راضی باشد که پول حمام نسیه بماند، ولی کسی که غسل می-کند قصدش این باشد که طلب او را ندهد، غسل او بنابر احتیاط واجب باطل است مگر این که بداند حمّامی به غسل کردن در این صورت هم راضی است. و اگر بخواهد طلب او را از مال حرام بدهد، چنانچه بداند حمّامی  در صورتی که حرام بودن پول را نمی داند و در ظاهر برای او حلال می باشد راضی است، غسلش صحیح است، اگر چه پول حمامی به ذمِّه اش مانده است و اگر این معنی را نداند بنابر احتیاط واجب باطل است. 

اگر در حمام غسل کند و سپس پولی را که خمس آن را نداده به حمّامی بدهد، اگرچه مرتکب حرام شده، ولی ظاهر این است که غسل او صحیح است  و ذمّه اش به مستحقّین خمس مشغول می شود. 

اگر در حمّام کاری کند که به جهت آن شک داشته باشد که حمّامی به غسل کردن او راضی است یا نه- مانند این که بیش از حدّ متعارف آب مصرف نماید، یا مخرج غائط را در آب خزینه تطهیر کند-، غسل او باطل است مگر اینکه پیش از غسل حمّامی را راضی کند. 

اگر شک کند که غسل کرده یا نه، باید غسل کند، ولی اگر بعد از غسل شک کند که غسل او صحیح بوده یا نه، در صورتی که احتمال بدهد که وقت غسل کردن ملتفت به صحیح انجام دادن غسل بوده، لازم نیست دوباره غسل نماید.

اگر در اثناء غسل، حدث اصغر از او سرزند؛ مثلاً بول کند، همان غسل را تمام می کند- و احتیاط مستحب آن است که دوباره غسل نماید و در هر صورت بنابر احتیاط واجب برای نماز یا هر عملی که مشروط به طهارت است باید وضو هم بگیرد.

اگر از جهت تنگی وقت وظیفه مکلّف تیمّم بوده، ولی به خیال این که به اندازه غسل و نماز وقت دارد، غسل کند، در صورتی که در خود غسل کردن، قصد قربت داشته غسل او صحیح است. بلکه همچنین است اگر برای انجام نماز غسل کرده باشد.

کسی که جنب شده اگر نماز بخواند و بعد شک کند که قبل از نماز غسل کرده یا نه، چنانچه احتمال بدهد که وقت شروع به نماز متوجه بوده، نمازش صحیح است، ولی برای نمازهای بعد باید غسل کند. و در صورتی که بعد از نماز حدث اصغر از او سرزده باشد، لازم است وضو هم بگیرد و نمازی را که خوانده اگر وقتش باقی است بنابر احتیاط لازم است اعاده نماید.

کسی که چند غسل بر او واجب است می تواند به نیّت همه آنها یک غسل به جا آورد، و ظاهر این است که اگر یکی معیّن از آنها را قصد کند از بقیّه کفایت می کند.

اگر بر جائی از بدن جنب آیه قرآن یا اسم خداوند متعال نوشته باشد، چنانچه بخواهد غسل را ترتیبی بجا آورد، باید آب را طوری به بدن برساند که دست یا سایر اعضاء بدن به نوشته نرسد و همچنین است در موقع وضو گرفتن غیر جنب که وضو ندارد اگر آیه قرآن بر بدن او نوشته شده باشد، بلکه بنابر احتیاط واجب اسم خداوند نیز همین حکم را دارد.

کسی که غسل جنابت کرده نباید وضو بگیرد مگر اینکه احتیاطاً غسل کرده باشد که در این صورت رجاءً وضو هم می گیرد و با سایر غسل های واجب (غیر از غسل استحاضه متوسطه)، بلکه با غسل های مستحب که در مسأله(651) می آید نیز می تواند بدون وضو نماز بخواند اگر چه احتیاط مستحب آن است که وضو هم بگیرد.

یکی از خون هایی که از زن خارج می شود خون استحاضه است، و زن را در موقع دیدن خون استحاضه، مستحاضه می گویند. خون استحاضه در بیشتر اوقات زرد، سرد و رقیق است و بدون فشار و سوزش بیرون می آید، ولی ممکن است گاهی سیاه یا سرخ و گرم و غلیظ باشد و با فشار و سوزش بیرون آید.

استحاضه سه قسم است: قلیله و متوسط و کثیره. استحاضه قلیله آن است که خون فقط روی پنبه ای را که زن داخل می نماید آلوده کند و در آن فرو نرود.

استحاضه متوسط آن است که خون در پنبه فرو رود، ولی از پنبه به دستمال و مانند آن که معمولاً زن ها برای جلوگیری از سرایت خون می بندند نرسد.

استحاضه کثیره آن است که خون پنبه را فرا گرفته به دستمال هم برسد.

در استحاضه قلیله باید زن برای هر نماز یک وضو بگیرد و اگر خون به ظاهر بدن رسیده آب بکشد، و بنابر احتیاط پنبه را عوض کند یا آب بکشد.

در استحاضه متوسط زن علاوه برکارهائی که در مسأله پیش گفته شد، باید برای نمازهای هر روز یک غسل هم انجام دهد به این ترتیب که:

استحاضه متوسط پیش از هر نماز یا در اثناء آن پیدا شد باید برای همان نماز علاوه بر وضو غسل هم بکند و در این صورت نمازهای بعدی آن روز غسل نمی خواهد، بنابراین اگر پیش از نماز صبح یا در حال خواندن آن استحاضه متوسطه پیدا شد باید برای نماز صبح غسل کند و برای نمازهای بعدی لازم نیست و به همین ترتیب بنابر احتیاط واجب در نمازهای بعدی آن روز عمل کند و اگر عمداً یا از روی فراموشی برای نماز صبح غسل نکند باید برای نماز ظهر و عصر غسل کند و اگر برای نماز ظهر و عصر غسل نکند باید پیش از نماز مغرب و عشا غسل نماید چه خون بیاید یا قطع شده باشد. و اگر استحاضه ادامه داشت روز بعد برای نماز صبح غسل کند و به همین ترتیب است روزهای بعد.

در استحاضه کثیره علاوه بر کارهائی که در مسأله(400) گذشت، باید برای هر نماز بنابر احتیاط دستمال را نیز عوض کند یا آب بکشد و لازم است یک غسل برای نماز صبح و یک غسل برای نماز ظهر و عصر و یکی برای نماز مغرب و عشا به جا آورد و بین نماز ظهر و عصر و هم چنین بین نماز مغرب و عشا فاصله نیندازد و اگر فاصله بیندازد برای هر نماز یک غسل لازم است و اظهر این است که در استحاضه کثیره غسل از وضو کفایت می کند بنابراین برای هر نماز یک وضو که در استحاضه قلیله و متوسطه گفته شد در اینجا واجب نیست.