عرق شتری که به  خوردن نجاست انسان عادت کرده، بنابر احتیاط واجب نجس است، و بهتر است از عرق حیوانات دیگر نجاست خوار نیز اجتناب شود.
راه ثابت شدن نجاست

نجاست هر چیز از سه راه ثابت می شود:
اوّل: انسان یقین یا اطمینان پیدا کند که آن چیز نجس است، و اگر گمان داشته باشد چیزی نجس است، لازم نیست از آن اجتناب نماید، بنابر این غذا خوردن در قهوه خانه ها و مهمان خانه هائی که مردمان لا ابالی و کسانی که پاکی و نجسی را مراعات نمی کنند، در آن ها غذا می خورند، اگر انسان اطمینان نداشته باشد غذائی را که برای او آورده اند نجس است، اشکال ندارد.
دوم: آن که کسی که چیزی در اختیار اوست بگوید آن چیز نجس است؛ مثلاً همسر انسان بگوید ظرف یا چیز دیگری که در اختیار او است، نجس می باشد (و همچنین است صاحبخانه، فروشنده، خدمتکار و کسانی از این قبیل نسبت به چیزهائی که در اختیار آنها است) به شرط این که این اشخاص متهّم نباشند.
سوم: دو مرد عادل بگویند چیزی نجس است، و نیز اگر یک نفر عادل یا شخص موثّق اگر چه عادل نباشد بگوید چیزی نجس است، باید از آن اجتناب کرد.
(مراد از اطمینان در این مسأله ظن نزدیک به  یقین است که مردم عادی آن  را علم حساب می کنند).
تذکر: در صورتی که دو مرد عادل یا یک نفر عادل یا موثّق بگویند چیزی نجس است اگر ما بدانیم آنچه که آنها سبب نجس شدن آن چیز دانسته اند در نظر ما (به حسب اجتهاد یا تقلیدمان) سبب نجس شدن نیست؛ مثلاً اگر بگویند یا ما بدانیم شهادت آنها به نجاست آن چیز به  این سبب بوده که دیده اند عرق جنب از حرام به آن رسیده و در نظر ما عرق جنب  از حرام نجس نباشد، در این صورت لازم نیست به گفته آنها ترتیب اثر بدهیم.

اگر به  واسطه ندانستن مسأله نجس بودن و پاک بودن چیزی را نداند؛ مثلاً نداند فضله موش پاک است یا نه، باید مسأله را بپرسد یا احتیاط کند، ولی اگر با این که مسأله را می داند، شک کند چیزی پاک است یا نه؛ مثلاً شک کند آن چیز خون است یا نه یا نداندخون پشه است یا خون انسان، آن چیز پاک می باشد و وارسی کردن و پرسیدن لازم نیست.

چیز نجسی که انسان شک دارد پاک شده یا نه، نجس است و چیز پاک را اگر شک کند نجس شده یا نه، پاک است و لازم نیست وارسی کند تا نجس یا پاک بودن آن  را بفهمد.

اگر بداند یکی از دو ظرف یا دو لباس که هر دو مورد استفادۀ اوست نجس شده و نداند کدام است، باید از هر دو اجتناب کند، (البته صحیح است نماز خود را احتیاطاً یک  دفعه با یکی از آن دو لباس و دفعه دیگر همان نماز را با لباس دوّم بخواند)، ولی اگر مثلاً نداند لباس خودش نجس شده یا لباس شخص دیگری که عاد تاً مورد استفادة او قرار نمی گیرد، لازم نیست  از لباس خودش اجتناب کند.
چیز پاک چگونه نجس می شود؟

گر عین نجس به چیز پاک برسد و هر دو یا یکی از آنها طوری تر باشد که تری یکی به دیگری سرایت کند، چیز پاک نیز نجس می شود و همچنین اگر با همان رطوبت به  چند چیز دیگر برسد همه آنها را نجس می کند که به  آنها متنجّس گفته می-شود و اگر تری به قدری کم باشد که به دیگری سرایت نکند چیزی که پاک است نجس نمی شود اگر چه به  عین نجس برسد.
و مشهور فرموده اند متنجّس به طور مطلق منجّس است؛ یعنی اگر عین نجس؛ مثل بول، به  چیز دوّم و آن هم به چیز سوّم، و آن هم به  چیز چهارم ... و ... و ... با رطوبت برسد، نجاست تا آن چیز آخر سرایت می کند هر چند واسطه بیش از این هم باشد ولی این حکم در غیر واسطه اوّل محل اشکال است؛ یعنی نجاست تا به  چیز سوّم سرایت می کند امّا نجاست چیزهای بعدی بنابر احتیاط است مگر اینکه واسطه اوّل یا دوّم آب یا مایعی مثل آن باشد.
مثال: در صورتی که دست راست به  بول نجس شود و بعد از خشکیدن بول با رطوبت جدید با دست چپ ملاقات کند دست چپ نیز نجس خواهد شد ولی دست چپ اگر با چیز دیگری مثل لباس با رطوبت جدید ملاقات کند نجاست لباس محلّ اشکال است و احتیاط آن است که از آن اجتناب شود، امّا اگر آبی که به عین نجاست نجس شده( واسطه اوّل) به دست برسد آن را نجس می کند و دست ( واسطه دوّم) هم اگر به آب قلیل یا چیز دیگر برسد آن را نجس می کند، و همچنین اگر مثلاً دست راست که به عین نجاست نجس شده (واسطه اوّل) به آب قلیل برسد آن را نجس می کند، و آب قلیل (واسطه دوّم) اگر به دست چپ برسد دست چپ نیز نجس می شود، بلکه در این صورت بعید نیست  دست چپ هم اگر به آب قلیل برسد آن را نجس می کند، ولی نجس شدن چیزهای بعدی بنابر احتیاط است.

اگر چیز پاکی به چیز نجس برسد و انسان شک کند که هر دو یا یکی از آنها تر بوده یا نه، آن چیز پاک نجس نمی شود.

از دو چیزی که انسان نداند کدام پاک و کدام نجس است باید اجتناب کرد، ولی اگر چیز پاکی با رطوبت به یکی از آنها برسد نجس نمی شود مگر در بعضی موارد مانند موارد زیر:
1: اگر چیز پاکی به یکی از آنها و چیز پاک دیگری به یکی دیگر از آنها برسد از هر دو چیزی که پاک بودند، نیز باید اجتناب کرد.
2- آن دو چیز، اگر قبلاً نجس بوده و انسان نداند پاک شده اند یا نه؟، اگر چیز پاکی به یکی از آنها برسد، نجس می شود.
3- یکی از آن دو چیز اگر قبلاً نجس بوده و انسان نداند پاک شده یا نه، اگر چیز پاکی به آن برسد، نجس می شود.

زمین و پارچه و مانند اینها اگر رطوبت داشته باشد، هر قسمتی که نجاست به آن برسد نجس می شود، و جاهای دیگر آن پاک است مگر اینکه رطوبت طوری باشد که از جائی به جای دیگر منتقل بشود که در این صورت جائی که رطوبت نجس به آن جا منتقل شد، نیز نجس می شود، و همچنین است خیار و خربزه و مانند اینها.

هر گاه شیره و روغن و ماست و مانند اینها طوری باشد که اگر مقداری از آن را بردارند جایش خالی نمی ماند، همین که یک نقطه از آن نجس شد، تمام آن نجس می شود، ولی اگر طوری باشد که جای آن مقداری که برداشتند خالی بماند اگر چه بعد پر شود، فقط جائی که نجاست به آن رسیده، نجس می باشد پس اگر مثلاً فضله موش در آن بیفتد، جایی که فضله افتاده نجس است( و می توان آن را برداشت و دور ریخت) و بقیّه پاک است.

اگر مگس یا حیوانی مانند آن روی چیز نجس و بعد روی چیز پاک بنشیند، هر چند آن دو چیز رطوبت سرایت کننده داشته باشند- چیز پاک نجس نمی شود، مگر انسان بداند هنگام نشستن، نجاست همراه آن حیوان بوده است.

اگر جائی از بدن که عرق دارد نجس شود و عرق از آن جا به جای دیگر برود، هر نقطه که عرق به آن برسد نجس می شود و جاهائی که عرق نجس نرسیده پاک است.

اخلاط غلیظی که از بینی یا گلو می آید، اگر خون داشته باشد همان نقطه که خون دارد نجس است و اگر با رطوبت سرایت کننده به چیزی بخورد نجس می کند ولی جاهای دیگر اخلاط پاک است و اگر به چیزی بخورد نجس نمی کند، و اگر انسان شک کند نقطه نجس آن، به محلی خورده یا نقطه پاک آن، آن محلّ نجس نمی شود.

اگر ظرفی را که ته آن سوراخ است روی زمین نجس بگذارند چنانچه آب از سوراخ، جریان محسوس دارد، آب ظرف نجس نمی شود ولی اگر در اثر چسبیدن ظرف به زمین یا جمع شدن آب در زیر آن، جریان قطع شود یا محسوس نباشد به طوری که آب خارج شده با آب درون ظرف یکی محسوب شود، آب ظرف نجس می شود.

اگر چیزی داخل بدن شود و به نجاست برسد، ولی وقتی بیرون آمد آلوده به نجاست نباشد، پاک است. پس اگر اسباب اماله یا آب آن در مخرج غایط وارد شود، یا سوزن و چاقو و مانند اینها در بدن فرو رود و وقتی بیرون آمد آلوده به نجاست نباشد، نجس نیست اگر چه احتیاط مستحب در اجتناب از آن است و چیزی که مانند آب دهان و بینی در داخل بدن است اگر در داخل به نجاست برسد، و وقتی بیرون آمد آلوده به نجاست نباشد، پاک است.

نجس کردن خط و ورق قرآن در صورتی که مستلزم بی احترامی به قرآن باشد حرام است و اگر نجس شود و نجس ماندن آن بی احترامی باشد باید فوراً آن را آب کشید، بلکه اگر بی احترامی هم نباشد، بنابر احتیاط نجس کردن حرام و آب کشیدن واجب است.

اگر جلد قرآن نجس شود در صورتی که بی احترامی به قرآن باشد باید آن را آب بکشند.

گذاشتن قرآن روی عین نجس؛ مانند خون و مردار، اگر چه قرآن و عین نجس خشک باشند، حکم نجس کردن آن را دارد.

نوشتن قرآن با مرکب نجس اگر چه یک حرف آن باشد، حکم نجس کردن آن را دارد، و اگر نوشته شود باید آن را آب بکشند، یا به واسطة تراشیدن و مانند آن کاری کنند که نوشته از بین برود.

در صورتی که دادن قرآن به کافر مستلزم هتک باشد حرام و گرفتن قرآن از او واجب است. مگر این که مصلحت بالاتری در کار باشد؛ مانند این که هدایت کسی یا تبلیغ اسلام موقوف به دادن قرآن باشد.

اگر ورق قرآن یا چیزی که احترام آن لازم است؛ مثل کاغذی که اسم خدا یا پیغمبر(صلی الله علیه وآله وسلم) یا امام(علیه السلام) بر آن نوشته شده، در مستراح بیفتد، بیرون آوردن و آب کشیدن آن اگر چه هزینه داشته باشد، واجب است و اگر بیرون آوردن ممکن نباشد، تا زمانی که یقین کنند آن ورق پوسیده و خطش محو شده، باید به آن مستراح نروند، و نیز اگر تربت در مستراح  بیفتد و بیرون آوردن ممکن نباشد، باید تا وقتی که یقین نکرده اند به کلی از بین رفته، به آن مستراح نروند.

خوردن و آشامیدن چیز نجس و متنجّس حرام است و  همچنین است بنابر احتیاط واجب خوراندن آن به دیگری، و اظهر این است خوراندن آن به طفل یا دیوانه جایز باشد (اگر چه بهتر است از خوراندن آب و مایعاتی که  عین  نجس، به آن رسیده، اجتناب شود).
و در صورتی که ضرر داشته باشد، یا مست کننده باشد، خوراندن آن به دیگری حتی به طفل و دیوانه نیز حرام است. و اگر خود طفل یا دیوانه غذای نجس را بخورد یا با دست نجس غذا را نجس کند و بخورد لازم نیست از آن جلوگیری کنند.

فروختن و عاریه دادن چیز نجسی که می شود آن را آب کشید، اگر نجس بودن آن را به طرف بگویند، اگر چه از قسم خوراکی باشد، اشکال ندارد.

اگر انسان ببیند کسی چیز نجس را می خورد، یا با لباس نجس نماز می-خواند، لازم نیست به او بگوید.

اگر جائی از خانه یا فرش یا اثاث دیگر در خانه کسی نجس باشد و در معرض این باشد که واردین به خانه با آن تماس با رطوبت پیدا کنند و در نتیجه نجاست به چیز خوردنی یا آشامیدنی سرایت کند، در این فرض اگر دید مثلا بدن یا لباس یا چیز دیگر  کسانی که او سبب آمدنشان به خانه شده، با رطوبت به آن جای نجس رسید، بنابر احتیاط واجب باید به آنان بگوید.

اگر صاحب خانه در بین غذا خوردن بفهمد غذائی که برای مهمان ها حاضر کرده، نجس است، بنابر احتیاط واجب باید به آنها بگوید، امّا اگر یکی از مهمان ها بفهمد باید خودش اجتناب کند و لازم نیست به دیگران خبر دهد.

اگر چیزی که عاریه کرده نجس شود، چنانچه صاحبش آن چیز را در کاری که شرطش پاک بودن است استعمال می کند؛ مانند ظروفی که در خوردن و آشامیدن استعمال می شود، احتیاط واجب این است که نجس شدن آن را به او بگوید. و امّا اگر مثل لباس باشد نجس شدن آن را لازم نیست بگوید اگر چه بداند صاحبش با آن نماز می-خواند؛ زیرا پاک بودن لباس در نماز شرط واقعی نیست؛ یعنی اگر کسی نجس بودن لباسش را نمی دانست و بعد از نماز فهمید نمازش درست است.

اگر بچه بگوید چیزی نجس است یا چیز نجسی را بگوید آب کشیدم با این شرائط باید حرف او را پذیرفت.
1: پاکی و نجسی را به خوبی درک کند.
2: تکلیفش نزدیک شده باشد.
3: آن چیز در تصرف او باشد، یا آن بچه مورد اطمینان باشد. و در غیر این صورت حرفش شرعاً اثر ندارد.

دوازده چیز نجاست را پاک می کند و آنها را مطهّرات گویند: اوّل: آب، دوّم: زمین، سوم: آفتاب، چهارم: استحاله، پنجم: انتقال، ششم: اسلام، هفتم: تبعیّت، هشتم: برطرف شدن عین نجاست، نهم: استبراء حیوان نجاستخوار، دهم: غایب شدن مسلمان، یازدهم: انقلاب، دوازدهم: خارج شدن خون متعارف از ذبیحه( حیوان سربریده)، و احکام اینها به تفصیل در مسائل آینده گفته می شود.

آب با چهار شرط، چیز نجس را پاک می کند:
1: آن که مطلق باشد، پس آب مضاف؛ مانند گلاب و آب هندوانه چیز نجس را پاک نمی-کند.
2: آن که پاک باشد.
3: آن که وقتی چیز نجس را می شویند، آب، مضاف نشود و در شستنی که بعد از آن، شستن دیگر، لازم نیست بو یا رنگ یا مزة نجاست هم نگیرد، ولی در شستن قبلی تغییر ضرر ندارد مگر اینکه آب مضاف شود؛ مثلاً اگر چیزی را با آب کرّ یا قلیل بشویند و دو دفعه شستن در آن لازم باشد، در دفعه اوّل اگر چه تغییر کند، چنانچه در دفعه دوم با آب تغییر نکرده آب بکشند پاک می شود.
4: آن که بعد از آب کشیدن چیز نجس، عین نجاست در آن نمانده باشد و در پاره ای موارد شرائط دیگر هم لازم است که در مسائل بعدی می آید.

داخل ظرف نجس را با آب قلیل باید سه مرتبه شست و در کرّ و جاری یک مرتبه کافی است و سه مرتبه بهتر است، ولی ظرفی را که سگ از آن آب یا چیز روان دیگر خورده، باید اوّل با خاک با ریختن کمی آب پاک خاکمالی کرد، و بنابر احتیاط خاک باید پاک باشد سپس خاک آن را با ریختن آب زایل کرد و بعد یک مرتبه در کرّ یا جاری یا دو مرتبه با آب قلیل شست، و همچنین ظرفی را که سگ لیسیده، یا آب دهانش در آن ریخته، بلکه هر چیزی را که نیم خورده سگ در آن مانده، بنابر احتیاط واجب باید به همین ترتیب خاک مالی کرده و شست.

اگر دهانۀ ظرفی که سگ دهن زده، تنگ باشد کافی است آن را به این ترتیب خاک مالی کنند که خاک را در آن بریزند و مقداری آب اضافه کنند و به وسیله-ای، مانند داخل کردن پارچه با چوب، یا تکان دادن شدید، خاک را به همه نقاط داخل ظرف برسانند و بعد به ترتیبی که ذکر شد بشویند.

ظرفی را که خوک از آن چیز روانی بخورد، یا در آن موش صحرائی مرده باشد، با آب قلیل یا کرّ یا جاری، باید هفت مرتبه شست و لازم نیست آن را خاک مالی کنند، و در لیسیدن خوک نیز احتیاط واجب همین است.

ظرفی را که به شراب نجس شده باید سه مرتبه بشویند اگر چه در کرّ یا جاری باشد و موقع شستن آن را با دست یا چیزی بمالند و بهتر است هفت مرتبه شسته شود.

کوزه ای که از گل نجس ساخته شده و یا آب نجس در آن نفوذ کرده، اگر در آب کرّ یا جاری بگذارند، به هر جای آن که آب برسد پاک می شود و اگر بخواهند باطن آن هم پاک شود، باید به قدری در آب کرّ یا جاری بماند که آب مطلق به باطن آن فرو رود، و تنها نفوذ رطوبت کافی نیست و اگر ظرف، رطوبتی داشته باشد که از رسیدن آب به باطن آن مانع باشد، خشکش نمایند و سپس در آب کرّ یا جاری بگذارند تا آب به باطنش فرو رود.

ظرف نجس را اگر با آب قلیل بشویند، کافی است سه دفعه قدری آب در آن بریزند و در هر دفعه آب را طوری در آن بگردانند که به جاهای نجس آن برسد و بیرون بریزند.

اگر ظرف بزرگی؛ مثل پاتیل و خمره نجس شود، چنانچه به این ترتیب آب بکشند پاک می شود: سه مرتبه از بالا آب در آن بریزند، به طوری که به تمام جاهای نجس آن برسد و در هر دفعه آبی را که ته آن جمع می شود بیرون آورند و چیزی را که با آن آبها را بیرون می آورند هر دفعه پیش از برگرداندن به داخل ظرف آب بکشند.

هر گاه مس یا پلاستیک یا چیزی نظیر اینها را که نجس شده، آب کنند و پس از انجماد و سفت شدن، آب بکشند، ظاهرش پاک می شود.

تنوری که به غیر بول نجس شده، اگر با برطرف شدن عین نجاست یک مرتبه آب در آن بریزند به طوری که تمام جاهای نجس را بگیرد، پاک می شود و در بول، باید دو مرتبه به دستوری که گفته شد آب بریزند و بهتر است گودالی ته آن بکنند تا آبها در آن جمع شود و بیرون بیاورند و بعد از آن گودال را با خاک پاک پر کنند.

اگر چیز نجس را یک مرتبه در آب کرّ یا جاری فرو برند که آب به تمام جاهای نجس آن برسد، پاک می شود به شرط این که عین نجاست در آن نمانده باشد و در فرش و لباس و مانند اینها فشار یا مانند آن ( از مالیدن یا لگد کردن) لازم نیست و بنابر احتیاط، چنانچه لباس و مانند آن متنجّس به بول باشد، در کرّ نیز دو مرتبه شسته شود.