نماز مسافر

کسی که مجموع رفتن و برگشتن او هشت فرسخ است چنانچه رفتن او کمتر از چهار فرسخ باشد باید نماز را تمام بخواند بنابراین اگر مثلاً راه رفتن سه فرسخ و راه برگشتن پنج فرسخ باشد نمازش تمام است و اگر بالعکس، رفتن پنج فرسخ و برگشتن سه فرسخ است، احتیاط واجب آن است که هم تمام و هم شکسته بخواند، و اگر رفتن و برگشتن هر دو چهار فرسخ است باید شکسته بخواند.

اگر مجموع رفتن و برگشتن هشت فرسخ است و رفتن کمتر از چهار فرسخ نیست، چنانچه در همان روزی که می‌رود یا شب آن برگردد باید نماز را شکسته بخواند و همچنین اگر در روزهای بعد برگردد مگر این که در این مسافت ده روز با قصد اقامه در محلی بماند، یا از اول مسافرت تصمیم بر اقامه یا تردید در برگشتن قبل از ده روز داشته باشد.

اگر سفر، مختصری از هشت فرسخ کمتر باشد، یا انسان نداند که سفرش هشت فرسخ است یا نه، نباید نماز را شکسته بخواند. و در صورت شک، تحقیق کردن لازم نیست و باید نمازش را تمام بخواند مگر این که تحقیق در کمال سهولت برایش فراهم باشد (مانند پرسیدن از همسفرها).

 اگر عادل، یا شخص موثق و مورد اطمینان (اگرچه یک نفر باشد) خبر دهد که سفر انسان هشت فرسخ است، باید نماز را شکسته بخواند.

کسی که یقین یا دلیل معتبر داشت که سفر او هشت فرسخ است و نماز را شکسته خواند، و بعد فهمید که از هشت فرسخ کمتر بوده باید نماز را اعاده کند و چهار رکعتی بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید.

هرگاه یقین داشت مسافتی که قصد کرده هشت فرسخ نیست یا نمی‌دانست که هشت فرسخ هست یا نه، چنانچه در اثناء راه بفهمد که هشت فرسخ بوده، باید نماز را شکسته بخواند – اگر چه کمی از راه باقی باشد – و اگر تمام خوانده دوباره شکسته بجا آورد.

اگر میان دو محلی که فاصله آن‌ها کمتر از چهار فرسخ است چند مرتبه رفت و آمد کند، مسافت صدق نمی‌کند هر چند روی هم رفته هشت فرسخ یا بیشتر شود، بنابراین باید نماز را تمام بخواند.

هرگاه محلی دو راه دارد که یکی کمتر از هشت فرسخ، و دیگری هشت فرسخ یا بیشتر است، اگر کسی از راه اول به آن جا رود نمازش تمام و اگر از راه دوم برود شکسته است.

ابتدای هشت فرسخ را باید از آخرین خانه‌های شهر و آبادی که در آن سکونت دارد حساب کند و کسی که منزلش مانند چادرنشین ها جدا از آبادی مثلا در بیابان قرار دارد ابتدای آن را از منزل حساب می‌کند.
شرط دوم-:  از اول مسافرت قصد هشت فرسخ را داشته باشد بنابراین اگر به جائی که کمتر از هشت فرسخ است مسافرت کند و بعد از رسیدن به آن جا قصد کند مقدار دیگری برود که با مسافتی که آمده هشت فرسخ شود- چون از اول قصد هشت فرسخ نداشته – باید نماز را تمام بخواند. ولی اگر بخواهد از آن نقطه با قصد هشت فرسخ مسافرت کند یا بخواهد چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد، با شروع این مسافت جدید باید نماز را شکسته بخواند.

کسی که نمی‌داند چه مقدار مسافت خواهد رفت (مثلا به دنبال گمشده‌ای می‌رود و معلوم نیست کجا پیدا خواهد شد)، باید نماز را تمام بخواند هر چند هشت فرسخ یا بیشتر برود، ولی اگر در اثناء رفتن در نقطه‌ای قصد کند که چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد، یا در برگشتن به محل خود یا جائی که می خواهد ده روز در انجا بماند ،چنانچه راه هشت فرسخ باشد، باید نماز را شکسته بخواند.

مسافر در صورتی باید نماز را شکسته بخواند که تصمیم قطعی به سفر هشت فرسخی داشته باشد، بنابراین کسی که از شهر بیرون می رود و مثلا قصدش این است که چنانچه رفیق پیدا کرد سفر هشت فرسخی برود، نباید نماز را شکسته بخواند مگر در صورتی که اطمینان دارد رفیق پیدا می‌کند.

کسی که قصد هشت فرسخ مستقیم، یا قصد رفت و برگشت هر کدام چهار فرسخ را دارد،اگر از محلش خارج شود و به حدّ ترخص (که معنای آن در شرط هشتم خواهد آمد) برسد، باید نماز را شکسته بخواند، هر چند هر روز مقدار کمی از این مسافت را برود، ولی اگر هر روز خیلی کم راه رود که معلوم نشود به او مسافر می‌گویند یا نه، باید تمام بخواند و احتیاط مستحب آن است که هم تمام و هم شکسته بخواند.

کسی که اختیارش در سفر با دیگری است مثلا خدمتگزار کسی است و با او سفر می‌کند، چنانچه بداند سفر او هشت فرسخ است، باید نماز را شکسته بخواند، و اگر نداند باید تمام بجا آورد و پرسیدن لازم نیست، اما اگر در کمال سهولت ممکن باشد، احتیاط آن است که بپرسد تا در صورت هشت فرسخ بودن نماز را شکسته بخواند.

کسی که اختیارش در سفر با دیگری است؛ اگر از اول بداند یا گمان داشته باشد که پیش از رسیدن به چهار فرسخ از او جدا می‌شود و سفر را ادامه نمی‌دهد، باید نماز را تمام بخواند.

کسی که اختیارش در سفر با دیگری است، اگر از اوّل شک دارد که پیش از رسیدن به چهار فرسخ از او جدا شده سفر را رها می‌کند یا نه، باید نماز را تمام بخواند، ولی اگر شک او از این جهت است که احتمال می‌دهد مانعی برای سفر پیش آید، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا نباشد، باید نماز را شکسته بخواند.
شرط سوم-: در بین راه از قصد هشت فرسخ منصرف نشود، بنابراین اگر پیش از رسیدن به چهار فرسخ، از قصد هشت فرسخ برگردد یا مردد شود، باید نماز را تمام بخواند.

اگر بعد از رسیدن به چهار فرسخ از قصد هشت فرسخ منصرف شود، چنانچه تصمیم داشته باشد که همانجا بماند یا بعد از ده روز برگردد، یا در برگشتن و ماندن مردد باشد، باید نماز را تمام بخواند.

اگر بعد از رسیدن به چهار فرسخ از قصد هشت فرسخ منصرف شود و تصمیم داشته باشد که برگردد یا کمتر از ده روز بماند و سپس برگردد باید نماز را شکسته بخواند.

 اگر به قصد هشت فرسخ به طرف محلی حرکت کند و بعد از رفتن مقداری از راه، بخواهد به محل دیگری برود چنانچه از محل اوّلی که حرکت کرده تا جائی که می خواهد برود، هشت فرسخ مستقیم، یا رفت و برگشت هر کدام چهار فرسخ است، باید نماز را شکسته بخواند.

اگر بخواهد به محلی که هشت فرسخ یا بیشتر است برود، چنانچه پیش از رسیدن به هشت فرسخ مردّد شود که بقیه راه را برود یا نه؟ و در موقعی که مردّد است راه نرود و بعد تصمیم بگیرد که بقیه راه را برود باید تا آخر مسافرت نماز را شکسته بخواند.

اگر پیش از آن که به هشت فرسخ برسد، مردّد شود که بقیه راه را برود یا نه، و در حال تردید مقداری راه برود و بعد تصمیم بگیرد که هشت فرسخ دیگر برود، یا چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد، از وقتی که شروع به رفتن نماید نمازش شکسته است.

اگر پیش از آن که به هشت فرسخ برسد، مردّد شود که بقیه راه را برود یا نه، و در حال تردید مقداری راه برود و بعد تصمیم بگیرد که بقیه راه را برود، چنانچه مجموع مسافت سفرش به استثناء مسافتی که در حال تردید پیموده، هشت فرسخ مستقیم یا به طور رفت و برگشت هر کدام چهار فرسخ باشد، بنابر احتیاط واجب نماز را هم شکسته و هم تمام بجا آورد.
شرط چهارم- نخواهد پیش از رسیدن به مسافت (هشت فرسخ مستقیم یا رفت و برگشت هر کدام چهار فرسخ) از وطن خود عبور کند، یا ده روز یا بیشتر در جائی بماند، بنابراین کسی که می خواهد پیش از رسیدن سفرش به هشت فرسخ از وطنش بگذرد یا ده روز در محلی بماند باید نماز را تمام بخواند.

مسافری که نمی داند پیش از رسیدن به مسافت از وطنش عبور می‌کند یا نه، یا قصد اقامه ده روز می نماید یا نه، باید نماز را تمام بخواند.

کسی که می خواهد پیش از رسیدن به مسافت از وطنش عبور کند، یا تردید دارد که عبور کند یا نه، و نیز کسی که می‌خواهد پیش از رسیدن به مسافت قصد اقامه ده روز در محلی بنماید، یا تردید دارد که قصد اقامه کند یا نه، اگر از عبور از وطن، یا از اقامه ده روز منصرف شود باز هم باید نماز را تمام بخواند. ولی بعد از منصرف شدن اگر باقیمانده راه، هشت فرسخ مستقیم یا به طور رفت و برگشت هرکدام چهار فرسخ باشد، در مسافت باقیمانده باید نماز را شکسته بخواند.
شرط پنجم- سفر او حرام، یا برای کار حرامی نباشد.
اگر برای کار حرامی مانند دزدی سفر کند، باید نماز را تمام بخواند و همچنین اگر خود سفر حرام باشد، مثل این که برای او موجب ضرر جانی یا نقص عضو و مانند این‌ها شود، یازن بدون اجازه شوهر سفر کند (در مواردی که حرام است) ولی اگر مثل سفر حج واجب باشد، رضایت شوهر شرط نیست و نماز شکسته است هرچند او اجازه ندهد.

سفری که واجب نیست اگر موجب اذیّت پدر یا مادر شود حرام است و انسان در آن سفر نماز را باید تمام بخواند، و روزه واجب را بگیرد.

اگر خود سفر حرام نیست- و به منظور کار حرام نیز سفر نمی‌کند، باید نمازش را شکسته بخواند اگر چه در اثناء سفر معصیت انجام دهد، مثلاً غیبت کند یا شراب بخورد.

اگر برای آن که کار واجبی را ترک کند مسافرت نماید (مثل این بدهکار است و طلبکار هم طلب می‌کند و می‌تواند بدهی خود را بدهد ولی در سفر نمی‌تواند و برای فرار از پرداخت بدهی، مسافرت می کند)، باید نماز را تمام بخواند. ولی اگر سفرش برای کار دیگری است هر چند با سفر کردن، واجب قهراً ترک شود، نمازش شکسته است و اگر مسافرت برای ترک روزه باشد حرام نیست و نماز را باید شکسته بخواند و روزه را قضا نماید.

اگر خود سفر حرام نیست و به منظور کار حرام نیز نمی‌باشد ولی سوار بر مرکب غصبی، یا در زمین غصبی مسافرت می‌کند، باید نماز را شکسته بخواند.

کسی که همراه ظالمی سفر می‌کند، چنانچه مسافرت او با ظالم کمک به او در ظلمش باشد، یا سبب شود که او عرفاً جزء یاوران ظالم محسوب شود، سفرش حرام است و نمازش را در آن سفر باید تمام بخواند، مگر این که ناچار، یا مثلاً برای نجات مظلومی با او مسافرت کند که در این صورت نمازش شکسته است.

مسافرت به قصد تفریح و گردش اگر به منظور کار حرامی نباشد جایز است و نماز را باید شکسته بخواند.

اگر برای لهو و خوشگذرانی به شکار رود، نماز را باید تمام بخواند، و اگر برای تهیه معاش باشد نمازش شکسته است، و همچنین است اگر برای کسب و فراهم کردن درآمد یا بیشتر کردن آن برود، اگر چه در این صورت احتیاط مستحب آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند.

کسی که از سفر معصیت برمی‌گردد و برگشتن به تنهایی هشت فرسخ است، چنانچه خود برگشت، سفر مستقلی محسوب شود یا قبل از آن که برگردد توبه کرده، یا در محلی ده روز با قصد اقامه، یا سی روز بدون قصد اقامه مانده، با شروع به سفر برگشت نماز را شکسته می خواند، و در غیر صورت‌هائی که گفته شد احتیاط واجب آن است که در برگشتن نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند و همچنین است برگشتن از سفر شکار لهوی.

کسی که سفرش معصیت است یا برای انجام دادن معصیت سفر کرده، اگر در اثناء راه از قصد معصیت برگردد، چنانچه باقیمانده راه هشت فرسخ است، یا  چهار فرسخ است و می خواهد برود و چهار فرسخ برگردد، باید نماز را شکسته بخواند.

کسی که سفرش سفر معصیت یا به منظور انجام معصیت نیست، اگر در اثناء راه قصد کند که بقیه راه را برای معصیت برود، باید نماز را تمام بخواند، ولی نمازهائی که در آن راه شکسته خوانده در صورتی که بعد از طی مسافت شرعی بوده، صحیح است و گرنه بنا بر احتیاط واجب آن‌ها را اعاده کند.

اگر یکی از صحرانشین ها برای پیدا کردن منزل و چراگاه حیواناتش سفر کند، چنانچه به روش همیشگی‌اش با چادر و اثاث باشد نماز را تمام بخواند، و اگر بدون آن‌ها و مانند سایر مسافرها باشد چنانچه سفر او هشت فرسخ است یا می خواهد چهار فرسخ برود و همین مقدار برگردد، نماز را شکسته بخواند.

اگر صحرانشین برای زیارت یا حج یا تجارت و مانند اینها مسافرت کند، چنانچه با همان شیوه که جزء زندگی اوست حرکت کند نمازش تمام است و اگر بدون چادر و اثاث مانند مردمان دیگر برود که به او مسافر گفته شود باید نماز را شکسته بخواند.
شرط هفتم – مسافرت شغل او یا مقدمه شغلش نباشد.
بنابراین کسی که شغل او مسافرت است یعنی راننده، پستچی، خلبان، کشتیبان، ساربان و مانند این‌ها باید در این سفرها نماز را تمام بخواند – اگرچه مثلاً راننده برای بردن اثاثیه منزل خود رانندگی کند – و همچنین است کسی که شغل او مسافرت نیست ولی به جهت شغلش زیاد سفر می‌کند مثلاً برای تجارت یا تدریس که شغلش است پی‌ در پی به سفر می‌رود.

کسی که شغلش مسافرت است اگر برای کار دیگری غیر از شغل خود (مثلاً برای حج یا زیارت یا هدف دیگر) مسافرت کند باید نماز را شکسته بخواند، ولی اگر مثلاً راننده با اتومبیل خود برای زیارت مسافر ببرد و در ضمن، خودش هم زیارت کند، باید نماز را تمام بخواند.

حمله‌دار (یعنی مدیر کاروان حجاج و مانند آن) چنانچه شغلش مسافرت باشد باید نماز را تمام بخواند، و اگر شغلش مسافرت نیست و فقط در ایام حج کاروان می‌برد، احتیاط آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند، و اگر مدت سفر خیلی کم مثلاً دو سه هفته است نمازش شکسته است.

حمله دار اگر از راه دور حجاج را به مکه می‌برد و این مسافرت چند ماه به طول می‌انجامد و در مدّت قابل ملاحظه‌ای از سال شغل او محسوب می‌شود، باید نماز را تمام بخواند.

کسی که در مقداری از سال شغلش مسافرت است مثل راننده‌ای که فقط در تابستان (یا یک فصل دیگر) به کار رانندگی اشتغال دارد، باید در سفری که جزء کارش است نماز را تمام بخواند و احتیاط مستحب آن است که شکسته هم بخواند. ولی اگر مدّت سفر کم باشد که عرفاً شغل گفته نشود، نمازش شکسته است.

راننده و دوره گردی که در داخل شهر یا در دو سه فرسخی اطراف شهر رفت و آمد می‌کند، چنانچه اتفاقاً به قصد هشت فرسخ مسافرت کند باید نماز را شکسته بخواند.