طریقۀ نماز احتیاط

نماز احتیاط که برای شک در رکعت های نماز خوانده می شود ، به این ترتیب است : بعد از سلام نماز باید بدون فاصله (به نیّت وظیفۀ واقعی در نماز احتیاط) تکبیر بگوید و حمد را بخواند و مانند نماز معمولی به رکوع رود و دو سجده به جا آورد ، حال اگر نماز احتیاط او یک رکعت است ، تشهّد بخواند و سلام دهد و اگر دو رکعت است ، یک رکعت دیگر مثل رکعت اوّل به جا آورد و بعد از تشهّد سلام دهد.

نماز احتیاط سوره و قنوت ندارد ، و باید نیّت آن را به زبان نیاورد و در میان اصل نماز و نماز احتیاط کاری که نماز را باطل می کند انجام ندهد ، و احتیاط واجب آن است که در نماز احتیاط حمد و حتّی «بِسمِ الله» آن را آهسته بگوید.

اگر پیش از خواندن نماز احتیاط بفهمد نمازی که خوانده درست بوده ، لازم نیست نماز احتیاط را بخواند و اگر در وسط نماز احتیاط بفهمد ، لازم نیست آن را تمام کند.

اگر پیش از شروع به نماز احتیاط بفهمد که رکعت های نمازش کم بوده ، چنانچه کاری که نماز را باطل می کند انجام نداده باید آن مقدار را که کم خوانده انجام دهد و برای سلام زیادی بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو به جا آورد ، و اگر کاری که نماز را باطل می کند انجام داده مثلاً پشت به قبله کرده ، باید نماز را از سر بگیرد.

 اگر بعد از نماز احتیاط بفهمد کسری نمازش  درست به اندازۀ نماز احتیاط بوده ، مثلاً در شک میان سه وچهار یک رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را سه رکعت خوانده نمازش صحیح است.

اگر بعد از خواندن نماز احتیاط  بفهمد کسری نماز کمتر از نماز احتیاط بوده ، مثلاً در شکّ میان دو و چهار بعد از خواندن دو رکعت نماز احتیاط بفهمد اصل نماز را سه رکعت خوانده ، باید نمازش را دوباره بخواند.

اگر بعد از خواندن نماز احتیاط بفهمد کسری نمازش بیشتر از نماز احتیاط بوده ، مثلاً در شکّ میان سه و چهار ، بعد از خواندن یک رکعت نماز احتیاط بفهمد نماز را دو رکعت خوانده ، چنانچه بعد از نماز احتیاط کاری که نماز را باطل می کند انجام داده ، مثلاً پشت به قبله کرده ، باید اصل نماز را دوباره بخواند ، و اگر کاری که نماز را باطل می کند انجام نداده ، نماز احتیاط را محسوب و کسری نماز را ضمیمه کند و نماز را تمام نماید و چون سلام زیادی در اصل نماز و در نماز احتیاط  انجام داده برای هر یک دو سجدۀ سهو به جا آورد ، سپس نمازش را هم دوباره بخواند.

اگر میان دو و سه و چهار شک کند و بعد از خواندن دو رکت نماز احتیاط ایستاده ، یادش بیاید که اصل نماز را دو رکعت خوانده ، لازم نیست دو رکعت نماز احتیاط نشسته را بخواند.

اگر میان سه و چهار شک کند و موقعی که نماز احتیاط نشسته می خواند ، پس از داخل شدن در رکوع یادش بیاید که نماز را سه رکعت خوانده ، نمازش باطل است ، و اگر پیش از رسیدن به حدّ رکوع یادش بیاید ، باید نماز احتیاط را به حساب نیاورد و کسری نماز (رکعت چهارم آن) را در حال ایستاده انجام دهد و برای سلام زیادی دو سجدۀ سهو بنماید و احتیاط مستحب آن است که نماز را دوباره بخواند.ولی اگر موقعی که نماز احتیاط ایستاده می خواند ،یادش  بیاید ،آن را رکعت چهارم حساب کرده نماز را تمام کند .و دو سجده سهو را که گفته شد انجام دهد .

اگر میان دو و سه و چهار شک کند و موقعی که دو رکعت نماز احتیاط ایستاده را می خواند پیش از رکوع رکعت دوم یادش بیاید که نماز را سه رکعت خوانده است  ،باید بنشیند و نماز احتیاط را یک رکعتی تمام کند ،و برای سلام زیادی سجدۀ سهو بنماید و اگر در رکوع رکعت دوم یا بعد از آن یادش بیاید ،نمازش باطل است .

اگر در وسط نماز احتیاط بفهمد که کسری نمازش بیشتر ، یا کمتر از نماز احتیاط بوده چنانچه نتواند نماز احتیاط را مطابق کسری نمازش تمام کند باید آن را رها کند و در این صورت اگر ممکن باشد کسری نماز را بجا آورد ،و اگر ممکن نباشد ، نماز را دوباره بخواند ، مثلا در شک میان سه و چهار اگر موقعی که دو رکعت نماز احتیاط نشسته را می خواند ، یادش بیاید که نماز را دو رکعت خوانده چون نمی تواند دو رکعت نشسته را بجای دو رکعت ایستاده حساب کند، باید نماز احتیاط نشسته را رها کند ، پس اگر قبل از رکوع اول نماز احتیاط یادش آمده ، باید کسری نمازش را بخواند و اگر بعد از آن بوده ، باید نماز را دوباره بجا آورد.

کسی که نماز احتیاط بر او واجب شده ، اگر شک کند که آن را به جا آورده است یا نه ، چنانچه شکّ او بعد از گذشتن وقت نماز باشد ، اعتنا نکند ، و اگر در وقت نماز باشد ، در صورتی که میان نماز و شک او زیاد فاصله نیفتاده ، و کاری هم که نماز را باطل می کند (مانند روگرداندن از قبله) یا کار منافی با نماز انجام نداده ، باید نماز احتیاط را بخواند ، و اگر شک او بعد از فاصلۀ زیاد ، یا بعد از کاری که نماز را باطل می کند پیدا شده ، بنابر احتیاط  نمازش را دوباره بخواند.

اگر در نماز احتیاط رکنی را  کم کند و نتواند تدارک نماید و یا دو سجده را در یک رکعت یا رکوع را زیاد کند ، یا به جای یک رکعت ، دو رکعت بخواند نماز احتیاط باطل می شود و باید اصل نماز را دوباره بخواند.

موقعی که مشغول نماز احتیاط است ، اگر در یکی از کارهای آن شک کند ، چنانچه محل آن نگذشته ، باید به جا آورد ، و اگر محلش گذشته ، باید به شکّ  خود اعتنا نکند ، مثلاً اگر شک کند که حمد خوانده یا نه ، چنانچه به رکوع نرفته ، باید بخواند ، و اگر به حدّ رکوع رسیده ، باید به شکّ خود اعتنا نکند.

اگر در شمارۀ رکعت های نماز احتیاط شک کند ، باید بنا را بر بیشتر بگذارد ، و اگر طرف بیشتر ، نماز را باطل می کند ، بنا را بر کمتر می گذارد ، مثلاً در نماز احتیاط دو رکعتی اگر شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت ، بنا را بر دو می گذارد ، و اگر شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت ، چون طرف بیشتر نماز را باطل می کند بنا را بر کمتر (یعنی دو رکعت) می گذارد و نماز را تمام می کند

حکم کم یا زیاد کردن رکن در نماز احتیاط در مسألۀ (1236) گفته شد ، امّا چیزی که رکن نیست ، اگر در نماز احتیاط از روی سهو ، کم یا زیاد شود ، نه آن را باطل می کند و نه سجدۀ سهو دارد ، مگر آنچه که در مسألۀ (1241) می آید.

اگر بعد از سلام نماز احتیاط شک کند که یکی از اجزاء یا شرائط آن را به جا آورده یا نه ، به شکّ خود اعتنا نکند.

اگر در نماز احتیاط یک سجده را فراموش کند ، باید بعد از سلام نماز آن را قضا نماید و اگر تشهّد را فراموش کند قضای آن بعد از سلام بنابر احتیاط واجب است ، ولی دو سجدۀ سهو باید به جا آورد . و اگر سجده یا تشهّد از رکعت آخر فراموش شده است ، چنانچه بعد از سلام نماز ، منافی (کاری که حتی در صورت سهو نماز را باطل می کند مانند پشت به قبله کردن) انجام نداده ، احتیاط واجب آن است که برگردد سجده یا تشهّد را بدون نیّت أداء و قضا بجا آورد و  بقیّۀ نماز را تمام کند و برای تشهّد فراموش شده دو سجدۀ سهو نماید ، ولی اگر بعد از سلام نماز ، منافی انجام داده ، تنها آن سجده یا تشهّد را قضا می کند و دو سجدۀ سهو برای فراموش کردن تشهّد به جا می آورد.

اگر نماز احتیاط و قضای سجده یا قضای تشهّد یا دو سجدۀ سهو بر او واجب شود ، باید نماز احتیاط را قبل از سجدۀ سهو ، و بنابر احتیاط واجب قبل از قضای سجده یا تشهّد انجام دهد .

ظنّ و گمان در عدد رکعات نماز ، در حکم یقین است مثلاً  اگر نداند یک رکعت خوانده یا دو رکعت و گمان به دو رکعت داشته باشد ، بنا می گذارد که دو رکعت خوانده ، و اگر در نماز چهار رکعتی گمان دارد که چهار رکعت خوانده ، نماز احتیاط ندارد . امّا در افعال و اجزاء نماز ، گمان در حکم شک است ، بنابر این اگر گمان دارد رکوع کرده ، در صورتی که سر به سجده نگذاشته باید آن را به جا آورد ، و اگر گمان دارد حمد را نخوانده چنانچه سوره را شروع کرده ، اعتنا نکند و نماز را ادامه دهد.

احکامی که برای شک و سهو و گمان (ظن) در نمازهای واجب روزانه ضمن مسائل گذشته گفته شد ، در مورد سایر نمازهای واجب نیز عیناً ثابت است ، مثلاً اگر در نماز آیات شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت ، چون شک در عدد رکعت های نماز دو رکعتی است نماز را باطل می کند و همچنین سایر احکام شکّ و سهو و ظن.