نماز جماعت

مستحب است نمازهای واجب یومیّه را با جماعت بخوانند، خصوصاً برای همسایه مسجد و کسی که صدای اذان مسجد را می شنود بیشتر سفارش شده، و جماعت در نماز صبح و عشاء فضیلت بسیار زیادی دارد، و همچنین در نماز مغرب (به حسب بعضی از روایات) و حکم جماعت در سایر نمازهای واجب مانند نماز آیات و طواف در محل مناسب خود بیان می شود.

در خبر معتبر وارد است که نماز جماعت بیست و پنج درجه از نمازی که تنها خوانده شود افضل است.

حاضر نشدن به نماز جماعت از روی بی اعتنائی و تحقیر جایز نیست و سزاوار نیست انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک کند.

مستحب است انسان صبر کند که نماز را با جماعت بخواند و نماز جماعت هر چند در اول وقت نباشد از نماز فرادی (تنها) که اول وقت خوانده شود، برتر است، ولی این برتری در صورتی که نماز جماعت بعد از وقت فضیلت خوانده شود قطعی نیست.

وقتی که جماعت برپا می شود مستحب است کسی که نمازش را فرادی خوانده، دوباره با جماعت بخواند. و اگر بعداً بفهمد که نماز اولش باطل بوده، نماز دوم کافی است.

اگر امام یا مأموم (کسی که در نماز به امام جماعت اقتدا کرده) نمازی را که با جماعت خوانده دوباره با جماعت دوّم بخواند و امام آن جماعت شود، بعید نیست جایز باشد به شرط این که جماعت دوم یا بعضی از آنها نماز واجب را نخوانده باشند.

 کسی که در نماز به حدی وسواس دارد که موجب بطلان نماز می شود و فقط در صورت خواندن نماز با جماعت، از وسواس رهائی می یابد، باید نماز را با جماعت بخواند.

اگر پدر یا مادر از روی شفقت به فرزند خود امر کند که نماز را با جماعت بخواند، چنانچه ترک آن موجب عاقّ شدن فرزند یا اذیت آن ها شود، مخالفت بر فرزند حرام است.

نماز مستحب شب های ماه رمضان را نمی شود با جماعت خواند بلکه احتیاط واجب آن است که هیچ نماز مستحبی را با جماعت نخوانند مگر نماز استسقاء یعنی نمازی که برای طلب باران خوانده می شود، و نماز واجبی که به جهتی مستحب شده (مانند نماز عید فطر و قربان که در زمان امام علیه السلام واجب بوده و به واسطه غیبت ایشان مستحب می باشد).

موقعی که امام جماعت یکی از نمازهای یومیه (شبانه روز) را می خواند، هر کدام از نمازهای یومیه را می شود به او اقتدا کرد.

اگر امام جماعت قضای نماز یومیه خود را می خواند، می شود به او اقتدا کرد، و همچنین است بنا بر اقوی اگر نماز یومیه فرد دیگری را قضا می کند، به شرط این که در هر دو صورت فوت آن نماز یقینی باشد، ولی اگر نماز خود یا دیگری را احتیاطاً قضا کند اقتدا به او صحیح نیست.

اگر انسان نداند نمازی را که امام می خواند نماز واجب یومیه است یا نماز مستحب، نمی تواند به او اقتدا کند.

در صحّت نماز جماعت شرط است که بین مأموم و امام و همچنین بین مأموم و مأموم دیگر که واسطه اتصال او و امام است، حائلی نباشد، و مراد از حائل چیزی است که آن ها را از هم جدا کند، خواه مانع دیدن شود مانند پرده و دیوار و امثال این ها، یا مانع نشود مانند شیشه، (بنا بر احتیاط واجب )،و زن از این حکم مستثنی است چنان-که در مسأله (1442) خواهد آمد.

هرگاه به واسطه طولانی بودن صف اول کسانی که دو طرف صف ایستاده اند امام را نبینند می توانند اقتدا کنند و جماعت شان صحیح است و همچنین است اگر به واسطه طولانی بودن یکی از صف ها کسانی که در دو طرف آن ایستاده اند صف جلوتر را نبینند.

اگر امام داخل محراب باشد و کسی پشت سر او اقتدا نکرده باشد کسانی که در دو طرف محراب ایستاده اند و بین آن ها و امام دیوار محراب یا چیز دیگری مثل پرده حائل است، نمی توانند اقتدا کنند، و اگر صف های جماعت تا در مسجد برسد، کسی-که مقابل در، متصل به صف ایستاده، و نیز کسانی که پشت سر او قرار گرفته اند، می توانند اقتدا کنند، ولی اقتدا کردن کسانی که در دو طرف او پشت دیوار ایستاده اند و جز به واسطۀ او اتصالی به جماعت ندارند، اشکال دارد.

کسی که پشت ستون ایستاده اگر از طرف راست یا چپ به واسطه مأموم دیگر به امام متصل نباشد، نمی تواند اقتدا کند.

جای ایستادن امام باید از جای مأموم بلندتر نباشد اما بلندی مختصر که به حساب نمی آید مثلاً کمتر از یک وجب اشکال ندارد و اگر در زمین سراشیب امام در طرف بلندتر بایستد، در صورتی که سراشیبی آن زیاد نباشد و به آن زمین مسطح بگویند مانعی ندارد.

اگر جای نمازگزاران (مأمومین) بلندتر از جای امام باشد که به او اقتدا کرده اند اشکال ندارد بنا براین عده ای از آن ها می توانند در بالکن مسجد که ارتفاع معمولی دارد اقتدا کنند ولی اگر بالکن یا پشت بام طوری بلند باشد که نگویند نمازگزاران بالا و پائین اجتماع کرده اند، جماعت کسانی که در بالا هستند صحیح نیست.

اگر بین کسانی که در یک صف ایستاده اند یک نفر که نمازش باطل است فاصله شود می توانند اقتدا کنند اما اگر چند نفر که نماز شان باطل است فاصله شوند یا از جهت دیگر به  مقدار بین قدم و سجده گاه یک نفر بین انها  فاصله باشد، کسانی که از فاصله به طرف انتهای صف ایستاده اند بنا بر احتیاط واجب نمی توانند اقتدا کنند.مگر اینکه از سمت دیگر یا از سمت جلو اتصال به جماعت داشته باشند .

بعد از تکبیر امام اگر صف  جلو آماده نماز شده  و تکبیر گفتن آنان نزدیک است کسی که در صف  بعد ایستاده، می تواند تکبیر بگوید و لازم نیست صبر کند تا تکبیر صف  جلو تمام شود بعد او تکبیر بگوید.اگر چه احتیاط مستحب این است .

اگر بداند نماز یک صف از صف های جلو باطل است در صف های بعد بنا بر احتیاط واجب نمی تواند اقتدا کند ولی اگر نداند نماز آنان صحیح است یا نه، اقتدا کردن اشکال ندارد.

هرگاه بداند نماز امام در واقع باطل است یعنی ایرادی دارد که حتی در صورت سهو نماز را باطل می کند، مثلاً بداند امام وضو ندارد اگر چه خود امام ملتفت نباشد، نمی تواند به او اقتدا کند.

اگر مأموم بعد از نماز بفهمد که امام عادل نبوده یا حتی از یهود و نصاری بوده یا به غیر قبله نماز خوانده یا به جهت دیگری نمازش باطل بوده مثلاً  بی وضو یا جُنب نماز خوانده، نماز مأموم اعاده یا قضا نمی خواهد ولی بنا بر احتیاط واجب این در صورتی است که مأموم کاری که نماز فرادی را حتی در صورت سهو باطل می کند، (مانند زیاد کردن رکوع) به جهت تبعیت امام، انجام نداده باشد.

اگر در اثناء نماز شک کند که اقتدا کرده یا نه، چنانچه از روی قرائنی اطمینان پیدا کند که اقتدا کرده، نماز را به جماعت تمام می کند، وگرنه احتیاط واجب آن است که در بقیه نماز وظائف نماز فرادی را مراعات کند.

احتیاط واجب آن است که مأموم در اثناء نماز جماعت، نیت فرادی (جدا شدن از جماعت در بقیۀ نماز) نکند ولی اگر نیت فرادی کرد نمازش به این شرط صحیح است که در حال جماعت کاری که نماز فرادی را حتی در صورت سهو باطل می کند (مانند زیاد کردن رکوع یا دو سجده در یک رکعت) به جهت تبعیت امام انجام نداده باشد، اما نخواندن قرائت قبل از نیت فرادی در حال اشتغال امام به آن، موجب بطلان نمازش نمی شود. البته جدا شدن از جماعت در تشهد،  در صورت پیش آمدن عذر، و یا سلام دادن قبل از امام هر چند بدون عذر باشد، اشکال ندارد.

هرگاه مأموم پیش از تمام شدن حمد و سورۀ امام یا بعد از تمام شدن آن و قبل از رکوع نیت فرادی کرد بنا بر احتیاط واجب باید تمام حمد و سوره را به نیت اعمّ از جزء نماز یا تلاوت قرآن، بخواند.

اگر در اثناء جماعت نیت فرادی کرد، نمی تواند دوباره نیت جماعت کند، بلکه اگر مردد شود که نیت فرادی کند یا نکند و بعد تصمیم بگیرد که نماز را به جماعت تمام کند، جماعت  او اشکال دارد ولی نمازش با رعایت شرطی که در مسأله (1432) گذشت صحیح است.

اگر شک کند که در اثناء نماز جماعت نیت فرادی کرده یا نه،  باید بنا بگذارد که نیت فرادی نکرده است.

اگر موقعی به جماعت برسد که امام در رکوع باشد و اقتدا کند و به رکوع امام برسد (یعنی به حد رکوع در حالی برسد که امام سر بر نداشته باشد اگر چه به ذکر رکوع امام نرسد)، نماز جماعتش صحیح است و یک رکعت حساب می شود اما اگر به حد رکوع خم شود و به رکوع امام نرسد بنا بر احتیاط واجب باید نماز را دوباره بخواند.

 اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و به مقدار رکوع خم شود و شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، حکم صورتی را دارد که به رکوع امام نرسیده باشد که وظیفه اش در مسأله قبل گفته شد.

اگر موقعی که امام در رکوع است اقتدا کند و پیش از آن که به اندازۀ رکوع خم شود، امام سر از رکوع بردارد، کافی است بایستد نماز را به طور فرادی به آخر برساند و نمازش صحیح است.

اگر اول نماز یا در بین حمد و سوره اقتدا کند و در اثر سهو یا عذر دیگر تأخیر کند به طوری که پیش از رسیدن او به حد رکوع، امام سر از رکوع بردارد، نمازش صحیح است . 

اگر موقعی به جماعت برسد که امام مشغول خواندن تشهد آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید نیت کند و تکبیره-الاحرام بگوید و بنشیند (و احتیاط آن است که به صورت تجافی که توضیحش در مسأله 1448 خواهد آمد، بنشیند) و تشهد را به قصد ذکر مطلق، با امام بخواند ولی سلام را نگوید و بعد از آن که امام سلام نماز را تمام کرد بایستد و بدون آن که دوباره نیت کند یا تکبیر بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت اول نماز خود حساب کند و نماز را به آخر برساند.

مأموم نباید جلوتر از امام بایستد و بنا بر احتیاط واجب اگر مأموم یک مرد باشد در طرف  راست امام قدری عقب تر بایستد و اگر قدش بلندتر از امام است طوری بایستد که در رکوع و سجود جلوتر از او نباشد و اگر مأموم متعدد باشد، حکم آن در مسأله (1489) خواهد آمد.

اگر امام مرد و مأموم زن باشد چنانچه بین آن زن و امام، یا بین آن زن و مرد دیگری که زن به واسطۀ او به امام متصل است، پرده و مانند آن باشد اشکال ندارد.

اگر بعد از شروع به نماز بین مأموم و امام، یا بین مأموم و کسی که مأموم به واسطه او متصل به امام است پرده یا چیز دیگری حائل شود، جماعت نسبت به آن مأموم باطل و نماز او فرادی می شود یعنی اگر به وظیفه منفرد عمل نماید نمازش صحیح است.

احتیاط واجب آن است که بین جای سجدۀ مأموم و جای ایستادن امام، یا جای ایستادن مأمومی که جلوی او ایستاده و واسطۀ اتصال او به امام است به اندازه بین قدم و سجده گاه یک نفر ، فاصله نباشد، بلکه سزاوار است که جای سجدۀ مأموم با جای کسی که جلوی او ایستاده عرفاً فاصله نداشته باشد.

اگر مأموم فقط به واسطه کسی که طرف راست یا چپ او اقتدا کرده به امام متصل باشد یعنی از جلو به امام متصل نباشد، بنا بر احتیاط واجب باید با کسی که در طرف راست یا چپ او اقتدا کرده به اندازه ای که در مساله قبل گفته شد فاصله نداشته باشد. (مراد از متصل بودن به امام از جلو یا طرف راست یا طرف چپ این است  که امام و کسانی که اقتدا کرده اند از هم دیگر به اندازۀ ذکر شده  فاصله نداشته باشند).

اگر در اثناء نماز بین مأموم و امام، یا بین مأموم و کسی که مأموم به واسطۀ او به امام متصل است به اندازه ای که در مساله (1444) ذکر شد فاصله پیدا شود، اگر چه نمازش صحیح است ولی باید به وظیفه نماز فرادی عمل نماید.

اگر نماز همه کسانی که در صف جلو هستند در اثناء نماز جماعت تمام شود (مثلاً نمازشان قصر باشد یا قصد فرادی کنند) صحت جماعت صف های بعد محل اشکال است، مگر این که افراد صف جلو فوراً برای نماز دیگری به امام اقتدا کنند.