مبطلات نماز

دوازده چیز نماز را باطل می کند که آنها را مبطلات نماز می گویند.

اول – آن که در بین نماز یکی از شرط های آن از بین برود؛ مثلاً در بین نماز، در وسعت وقت متوجه شود که بدنش نجس شده و آب کشیدن آن بدون بهم خوردن صورت نماز ممکن نیست.

دوّم – آن که در بین نماز عمداً یا سهواً یا از روی ناچاری، چیزی که وضو یا غسل را باطل می کند پیش آید؛ مثلاً بول از او بیرون آید، ولی کسی که نمی تواند از بیرون آمدن بول یا غائط خودداری کند، اگر در بین نماز بول یا غائط از او خارج شود، چنانچه به دستوری که در احکام وضو – در مساله (313) و چند مساله بعد از آن – گذشت رفتار نماید، نمازش باطل نمی شود. و نیز اگر در بین نماز از زن مستحاضه خون خارج شود، در صورتی که به دستور استحاضه رفتار کرده باشد، نمازش صحیح است.

کسی که بی اختیار خوابش برده، اگر نداند که در بین نماز خوابش برده یا بعد از آن، بنابر احتیاط واجب باید نمازش را دوباره بخواند.

اگر بداند به اختیار خودش خوابیده و شک کند که بعد از نماز بوده، یا در بین نماز یادش رفته که مشغول نماز است، و خوابیده، نمازش صحیح است.

اگر در حال سجده از خواب بیدار شود و شک کند که در سجدۀ آخر نماز است، یا بعد از نماز در سجدۀ شکر، چنانچه بداند بی اختیار خوابش برده، بنابر احتیاط واجب باید آن نماز را دوباره بخواند و اگر بداند به اختیار خودش خوابیده و احتمال دهد با غفلت از این که در نماز است در سجدۀ آخر آن خوابیده، نمازش صحیح است.

سوّم – از مبطلات نماز آن است که دست ها را به قصد این که جزء نماز باشد روی هم بگذارد، و اگر به این قصد نباشد بلکه به عنوان ادب و عبادتی در حال نماز باشد، کار حرام کرده، و احتیاط واجب آن است که نماز را دوباره بخواند.

هرگاه از روی فراموشی یا ناچاری یا تقیّه ، دست ها را روی هم بگذارد اشکال ندارد و همچنین است اگر برای خاراندن دست و مانند آن باشد.

چهارم – از مبطلات نماز آن است که مأموم بعد از آن که امام جماعت حمد را تمام کرد، «آمین» بگوید ، و غیر مأموم هم اگر بعد از تمام شدن حمد آن را بگوید نمازش بنابر احتیاط  واجب باطل است ، و چنانچه آن را به قصد اینکه در نماز مشروع است  بگوید، بلا اشکال معصیت نیز کرده است (چه مأموم باشد چه غیر مأموم) ولی در هر صورت اگر «آمین» را از روی اشتباه یا تقیّه بگوید، نمازش اشکال ندارد.

پنجم – از مبطلات نماز آن است که عمداً پشت به قبله کند، یا کاملاً به طرف راست یا چپ قبله برگردد ، بلکه اگر عمداً مقداری برگردد که نگویند رو به قبله است اگرچه به نقطۀ طرف راست یا چپ نرسد ، نمازش باطل است

امّا اگر از روی فراموشی یا غفلت یا اشتباه در تشخیص قبله ، به طرف راست یا چپ نماز بخواند ، چنانچه انحراف به نقطۀ راست یا چپ نرسد نماز او صحیح است ولی بعد از توجّه باید فوراً به طرف قبله برگردد ، و اگر انحراف به نقطۀ راست یا چپ برسد ، چناچه موقع توجّه ، وقت باقی است نماز را از سر بگیرد ، و اگر وقت باقی نیست ، یا بعد از گذشتن وقت متوجّه شده ، قضا لازم نیست . و در صورتی که نمازش یا مقداری از آن پشت به قبله بوده و وقت برای أدا نیست بنابر احتیاط واجب قضا نماید.

اگر عمداً صورت خود را به قدری برگرداند که کاملاً با طرف راست یا چپ مواجه شود یا بیشتر از این صورت را برگرداند نمازش باطل است ، ولی اگر کمی برگرداند که نگویند روی خود را از قبله برگردانده ، نماز باطل نمی شود ، و اگر به قدری باشد که بگویند روی خود را از قبله برگردانده ولی به نقطۀ راست یا چپ نرسیده باشد در این صورت چنانچه روی گرداندن عمدی باشد نماز باطل است و اگر سهوی باشد نماز صحیح است ولی بعد از توجّه فوراً به طرف قبله برگردد.

و اگر سهواً صورت را در حال اشتغال به نماز کاملاً به طرف راست یا چپ برگرداند چنانچه موقعی توجّه پیدا کند که وقت باقی است ، احتیاط واجب آن است که نماز را دوباره بخواند ، و اگر وقت باقی نیست ، یا بعد از وقت توجّه پیدا کند قضا ندارد.

ششم – از مبطلات نماز آن است که عمداً تکلم کند ، یعنی اگر لفظی بگوید که شامل یک حرف با بیشتر است ، در صورتی که معنا داشته باشد ، مانند «قِ» در عربی (یعنی نگه دار) ، یا در موقعیّت خاصّی معنا بدهد (مانند «ب» در جواب سؤال از حرف دوّم الفبا) ، و معنی آن را قصد کند ، یا توجّه به معنی آن داشته باشد، نمازش باطل است . و همچنین است بنابر احتیاط واجب لفظی که معنایی ندارد ولی مرکّب از دو حرف یا بیشتر است.

اگر سهواً لفظی بگوید که یک حرف یا بیشتر دارد اگرچه معنی هم داشته باشد نمازش باطل نمی شود ولی لازم است بعد از نماز سجدۀ سهو به جا آورد چنآنکه خواهد آمد.

سرفه کردن و عطسه زدن و آه کشیدن در نماز اشکال ندارد ولی اگر عمدی باشد و از آن حرف تولید شود مانند «اَخ» و «اَه» بنابر احتیاط واجب نماز را باطل می کند . و امّا گفتن «آخ» و «آه» و مانند اینها تکلّم محسوب می شود و اگر عمدی باشد نمازش را باطل می کند.

اگر کلمه ای مثلاً «الله اکبر» را به قصد ذکر بگوید و در موقع گفتن آن صدا را بلند کند که چیزی را به دیگری بفهماند اشکال ندارد ، بلکه اگر هدفش فهماندن چیزی به کسی باشد و این سبب شود که کلمه ای بگوید ولی در گفتن آن کلمه قصد ذکر کند ، نماز باطل نمی شود.

خواندن قرآن در نماز غیر از چهار آیه ای که سجدۀ واجب دارد و در مسألۀ «361» گفته شد و نیز دعا کردن و ذکر در نماز اشکال ندارد، ولی احتیاط مستحب آن است که به زبان غیر عربی دعا نکند.

اگر چیزی از حمد و سوره  و ذکرهای نماز را عمداً – بدون قصد جزئیّت – یا احتیاطاً چند مرتبه بگوید اشکال ندارد.

در حال نماز انسان نباید به دیگری سلام کند، و اگر دیگری به او سلام کند بنابر احتیاط واجب باید همان طور که او سلام کرده جواب دهد ؛ مثلاً اگر گفته «سلام علیکم» در جواب بگوید «سلام علیکم» و اگر گفته « السلام علیک» در جواب بگوید «السلام علیک».

انسان باید جواب سلام را – در نماز یا در غیر نماز – فوراً بگوید و اگر عمداً یا از روی فراموشی ، آن را به قدری تأخیر بیاندازد که دیگر جواب آن سلام حساب نشود ، چنانچه در نماز باشد نباید جواب بدهد ، و اگر در غیر نماز باشد جواب دادن واجب نیست.

باید جواب سلام را طوری بگوید که سلام کننده بشنود ، ولی اگر سلام کننده کر باشد یا سلام داده ، و تند رد شود ، چنانچه ممکن است جواب سلام را – هر چند با حرکت لب یا با اشاره و مانند اینها – به او بفهماند، جواب لازم است و در غیر این صورت لازم نیست و در نماز جایز نیست.

واجب است جواب سلام را به قصد تحیّت (یعنی جواب سلام ) بگوید نه به قصد قرآن و دعا، ولی مانعی ندارد – هر چند در نماز – که ضمناً به معنای آن که دعا برای سلامتی سلام کننده است نظر داشته باشد.

کسی که زن یا مرد – هر چند نامحرم – یا بچّه ممیز، یعنی بچّه ای که خوب و بد را می فهمد به او سلام کند، باید جواب سلام آنها را بدهد اگرچه در حال نماز باشد.

کسی که جواب سلام را ندهد گناه کرده ، ولی اگر در حال نماز باشد نمازش باطل نمی شود.

اگر کسی غلط سلام کند به طوری که نگویند سلام کرد ، جواب دادن واجب نیست بلکه برای نمازگزار جایز نیست.

جواب سلام کسی که از روی مسخره یا شوخی سلام کند واجب نیست و در جواب سلام مرد و زن غیر مسلمان بنابر احتیاط واجب به کلمۀ «علیک» اکتفا شود.

اگر کسی به عدّه ای سلام کند جواب سلام او بر همۀ آنان واجب است ولی اگر یکی از آنان جواب دهد کافی است.

اگر کسی به عدّه ای سلام کند و فردی که سلام کننده قصد سلام کردن به او را نداشته، جواب دهد کفایت نمی کند و جواب سلام همچنان بر آن عدّه واجب است.

هرگاه به عدّه ای سلام کند و کسی که در میان آنها مشغول نماز است شک کند که سلام کننده قصد او را هم داشته یا نه،  نباید جواب دهد و همچنین است بنابر احتیاط واجب اکر بداند قصد او را هم داشته ولی یکی از آن عدّه جواب سلام را بدهد، امّا در این صورت اگر هیچ یک از آنها جواب ندهد یا شک کند جواب سلام را دادند یا نه، او باید جواب دهد.

سلام کردن مستحب است و در قرآن مجید و روایات بر آن تأکید شده است و سزاوار است سواره به پیاده و ایستاده به نشسته و کوچک تر به بزرگ تر سلام کند.

اگر دو نفر همزمان به یکدیگر سلام کنند، هر یک از آنها بنابر احتیاط واجب باید جواب سلام دیگری را بدهد

کسی که در حال نماز نیست مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگوید ؛ مثلاً اگر کسی گفت «سلامٌ علَیکم» در جواب بگوید «سلامٌ علَیکم و رحمةُ الله» 

هفتم – از مبطلات نماز خندۀ عمدی و با صدا (قهقهه) است . خندۀ سهوی هرچند با صدا باشد یا خندۀ بی صدا هرچند عمدی باشد نماز را باطل نمی کند. و اگر قهقهه قهری و بدون اختیار باشد، چنانچه برای اعادۀ نماز وقت دارد باید آن را اعاده کند، و اگر وقت ندارد بنابر احتیاط قضا کند.

اگر برای جلوگیری از صدای خنده حالش تغییر کند ( مثلاً رنگش سرخ شود ) لازم نیست نمازش را دوباره بخواند اگرجه بهتر است، ولی اگر به حدّی برسد که از صورت نمازگزار خارج شود، نمازش باطل است.

هشتم – از مبطلات نماز بنابر احتیاط واجب آن است که عمداً گریه کند. ولی اگر گریه از ترس خدا یا برای آخرت باشد نماز را باطل نمی کند بلکه از بهترین اعمال است.

نهم – از مبطلات نماز کاری است که صورت نماز را بهم بزند، مانند رقصیدن و به هوا پریدن و مانند اینها ، عمداً باشد یا از روی فراموشی ، ولی کاری که صورت نماز را بهم نزند ، مانند اشاره کردن به دست اشکال ندارد. 

اگر در اثناء نماز به  قدری ساکت بماند که نگویند نماز می خواند  ، بنابر احتیاط نماز را تمام کرده دوباره بخواند.

اگر در بین نماز کاری انجام دهد ، یا مقداری سکوت کند و شک کند که نماز به هم خورده یا نه ، ظاهراً نمازش صحیح است و احتیاط مستحب آن است که آن را تمام کرده دوباره بخواند. 

دهم – از مبطلات نماز خوردن و آشامیدن است ، که اگر در نماز به گونه ای بخورد یا بیاشامد که نگویند نماز می خواند،  عمداً باشد یا از روی فراموشی نمازش باطل می شود . ولی کسی  که می خواهد روزه بگیرد ، اگر پیش از اذان صبح در حال اشتغال به نماز وتر تشنه باشد ، چنانچه بترسد که اگر نماز را تمام کند صبح شود ، در صورتی که آب پیش روی او در دو سه قدمی باشد، می تواند در بین نماز آب بیاشامد و سپس بقیۀ نماز را بخواند، امّا باید کاری که نماز را باطل می کند (مانند رو گرداندن از قبله) ، انجام دهد  نمازش باطل می شود.

اگر به واسطۀ خوردن و آشامیدن عمدی صورت نماز بهم نخورد ولی موالات بهم بخورد ( یعنی طوری شود که نگویند نماز را پشت سرهم می خواند) ، بنابر احتیاط واجب باید نماز را دوباره بخواند.

اگر در بین نماز ، غذائی را که در دهان یا لای دندان ها مانده فرو ببرد نمازش باطل نمی شود و نیز اگر قند یا شکر و مانند اینها در دهان مانده باشد و در حال نماز کم کم آب شود و فرو رود اشکال ندارد.

یازدهم – از مبطلات نماز، شک در رکعت های نماز واجب دو رکعتی یا سه رکعتی یا در دو رکعت اوّل نمازهای چهار رکعتی است، ولی اگر شک از بین رفت و به یک طرف یقین یا ظنّ پیدا شد و مطابق وظیفه عمل کرد نمازش صحیح است.

دوازدهم – از مبطلات نماز آن است که رکن نماز را عمداً یا سهواً کم کند ، (زیاد کردن رکوع یا دو سجده در یک رکعت  ، نیز عمداً باشد یا سهوا ، نماز را باطل می کند، امّا زیاد کردن تکبیرةُ الاحرام سهواً مبطل نماز نیست ) ، و چیزی را که رکن نیست اگر عمداً کم یا زیاد نماید نماز باطل می شود ، مگر این که جاهل قاصر باشد.

اگر بعد از نماز شک کند که در بین نماز کاری که نماز را باطل می کند انجام داده یا نه ، نمازش صحیح است.