سجود

سجده شرعا به این محقق می شود که کسی به نحوی پیشانی را بر زمین بگذارد، که خضوع محسوب شود، نمازگزار در هر رکعت از نمازهای واجب و مستحب، بعد از رکوع باید دو سجده انجام دهد و در سجده، کف دو دست و دو زانو و دو انگشت بزرگ پاها را هم بر زمین بگذارد.

دو سجده در هر رکعت یک رکن است، و اگر کسی در نماز واجب عمداً یا از روی فراموشی یا ندانستن مسأله در یک رکعت هر دو سجده را ترک کرد، یا آنها را به جا آورد و دو سجده ی دیگر هم اضافه کرد نمازش باطل است.

اگر عمداً یک سجده کم یا زیاد کند، نماز باطل می شود و اگر از روی سهو باشد حکم آن در مسأله (1253) خواهد آمد .

کسی که وظیفه اش در سجده گذاشتن پیشانی بر زمین است، اگر آن را عمدا، یا از روی سهو بر زمین نگذارد، سجده نکرده است اگرچه اعضای دیگر- که در مسأله (1054) ذکر شد- به زمین برسد، ولی اگر پیشانی را بر زمین بگذارد و اعضای دیگر را سهوا به زمین نرساند، یا سهوا ذکر نگوید، سجده صحیح است.

در سجده واجب است ذکر بگوید، و بهتر آن است که ذکر سجده در حال اختیار،((سبحان ربی الاعلی و بحمده)) یا سه مرتبه((سبحان الله)) باشد و ظاهر این است که هر ذکری که به این مقدار باشد کفایت می کند و باید کلمات ذکر، دنبال هم و به عربی صحیح گفته شود و مستحب است((سبحان ربی الاعلی و بحمده)) را سه یا پنج یا هفت مرتبه یا بیشتر بگوید.

در حال سجده باید بدن آرام باشد و در حالی که مشغول ذکر واجب است اگر عمداً بدن خود را حرکت دهد که از حال آرام بودن خارج شود نماز باطل است اگر چه بعد از آرام گرفتن بدن ذکر را دو بار بگوید. و در ذکر مستحب هم در صورتی که آن را به قصد ذکر سجده بگوید احتیاط همین است.

اگر پیش از آن که پیشانی به زمین برسد و بدن آرام بگیرد عمدا ذکر سجده را بگوید،بنا بر  احتیاط نماز باطل است ، و اگر پیش از تمام شدن ذکر، عمدا سر را از سجده بردارد نماز باطل است.

اگر پیش از آن که پیشانی به زمین برسد سهوا ذکر سجده را بگوید، و پیش از آن که سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه کرده، باید دوباره در حال آرام بودن بدن، ذکر را بگوید .

اگر بعد از آن که سر از سجده برداشت، بفهمد پیش از آن که ذکر سجده تمام شود سر برداشته، نمازش صحیح است.

اگر موقعی که ذکر سجده را می گوید، پیشانی را عمدا از زمین بردارد، نماز باطل می شود چنانکه گذشت ولی اگر عضو دیگری از هفت عضو را بر دارد احتیاط آن است که بعد از گذاشتن آن عضو، ذکر را دوباره بگوید و نماز را بعد از تمام کردن اعاده نماید، و در حالی که مشغول گفتن ذکر نیست، اگر غیر پیشانی عضو دیگری را از زمین بردارد و دوباره بگذارد اشکال ندارد.

بعد از قرار گرفتن پیشانی بر زمین، اگر قبل از شروع ذکر سجده یا پیش از تمام شدن ذکر، سهوا پیشانی را از زمین بردارد، نمی تواند دوباره به زمین بگذارد و باید همان را یک سجده حساب کند. ولی اگر عضوهای دیگر را سهوا از زمین بردارد، باید دومرتبه به زمین بگذارد و ذکر را بگوید.

هنگامی که از سجده اول سر برداشت، باید بنشیند و بعد از آن که بدن آرام گرفت به سجده دوم برود.

جای پیشانی نماز گذار باید از جای سر انگشتان پاها و جای زانوهای او از چهار انگشت بسته، بلندتر، یا -بنابر احتیاط واجب- پست تر نباشد.

در زمین شیب دار، اگرچه شیب آن زیاد پیدا نباشد نیز احتیاط آن است که حکم مذکور در مسأله پیش رعایت شود.

اگر پیشانی را سهوا بر چیزی بگذارد که  از جای انگشتان پا یا جای زانو بیش از چهار انگشت بسته، بلندتر است، اگر بلندی به قدری زیاد است که نمی گویند که در حال سجده است، باید سر بردارد و بر جایی که بلند نیست یا بلندی آن به اندازه چهار انگشت بسته یا کمتر است، بگذارد اما اگر بلندی به قدری است که می گویند در حال سجده است، بنابر احتیاط باید پیشانی را  به جایی که بلند نیست یا بلندیش چهار انگشت بسته یا کمتر است، بکشد و بنابر احتیاط واجب نماز را بعد از تمام کردن دوباره بخواند.

باید بین پیشانی و آن چه سجده برآن صحیح است چیزی فاصله نباشد، بنابر این اگر موی سر یا گوشه لباس یا چیز دیگر فاصله شود یا مهر به قدری چرک باشد که پیشانی به خود مهر نرسد سجده باطل است ولی اگر مثلا رنگ مهر تغییر کرده باشد اشکال ندارد.

در سجده باید کف دستها را بر زمین بگذارد،  و در حال ناچاری پشت دستها را، و اگر پشت دست هم ممکن نشد بنا بر احتیاط مچ دستها را بر زمین بگذارد و چنانچه آن را هم نتواند هرجای دست تا آخر آرنج ممکن شود، روی زمین بگذارد و اگر ممکن نشود، گذاشتن بازو بر زمین کافی است.

در سجده باید دو انگشت بزرگ پاها و بنابر احتیاط واجب سر دو انگشت را بر زمین بگذارد، و اگر به جای آنها انگشتان دیگر پا، یا روی پا را بر زمین بگذارد، یا بلندی ناخن مثلا نگذارد که سر انگشت بزرگ به زمین برسد، اشکال دارد. و کسی که در یاد گرفتن مسأله کوتاهی کرده و نمازهای  خود را اینطور خوانده باید دوباره بخواند.

کسی که مقداری از شست پایش بریده شده باید بقیه آن را بر زمین بگذارد، و اگر چیزی از آن نمانده، یا آنچه که مانده طوری کوتاه است که به هیچ وجه نمی تواند آن را بر زمین یا روی چیزی بگذارد، بنا بر احتیاط واجب باید بقیه انگشتان را بگذراد و اگر هیچ انگشت ندارد، هر مقداری که از پا باقی مانده بر زمین بگذارد.

اگر به طور غیر معمول سجده کند، مثلا سینه و شکمش را به زمین بچسباند، یا پاها را دراز کند- اگرچه هفت عضوی که گفته شد بر زمین گذاشته شود- چناچه بگویند سجده کرده، نمازش صحیح است ولی احتیاط مستحب آن است که نماز را بعد از تمام کردن دوباره بخواند. و اگر عرفاً سجدۀ نماز صدق ننماید، نمازش باطل است.

مهر یا چیزی که بر آن سجده می کند باید به مقداری که در صحت سجده لازم است،  پاک باشد. ولی اگر مهر را روی فرش نجس بگذارد، یا یک طرف مهر نجس باشد و پیشانی را روی طرف پاک آن بگذارد اشکال ندارد. 

اگر در پیشانی دمل یا مانند آن باشد، باید با جای سالم پیشانی سجده کند اگر چه به این طریق باشد که زمین را به اندازه ای که دمل را در آن قرار دهد گود کند تا جای سالم پیشانی را به مقداری که برای سجده کافی است بر زمین بگذارد.

اگر دمل یا زخم تمام پیشانی را فرا گرفته باشد، بنابر احتیاط باید با یکی از دو طرف پیشانی سجده کند به نحوی که گوشه ابرو نیز در صورت امکان بر زمین گذاشته شود و احتیاط مستحب آن است که طرف راست را مقدم بدارد، و اگر این ممکن نیست، عوض پیشانی چانه را بر زمین بگذارد، و اگر اینها ممکن نشد برای سجده  اشاره کند.

کسی که نمی تواند به قدری خم شود که پیشانی را بر زمین بگذارد، چنانچه بتواند به اندازه ای خم شود که عرفاً سجده به آن گفته شود باید به آن اندازه خم شود و مهر یا چیز دیگری را که سجده بر آن صحیح است، بر محل بلندتری قرار دهد و پیشانی را بر آن بگذارد، ولی کف دست ها و زانو ها و انگشتان پا را در صورت امکان باید به طور معمول بر زمین بگذارد.

در فرض مسألۀ قبل، اگر چیز بلندی نباشد که مهر یا آن چه را که سجده برآن صحیح است، روی آن قرار دهد، و کسی هم نباشد که مثلا مهر را بلند نگه دارد، باید نمازگزار خودش آن را با دست بلند کرده و بر آن سجده نماید.

کسی که نمی تواند برای سجده خم شود، یا مقداری که می تواند، عرفاً سجده به آن گفته نمی شود، باید برای سجده با سر اشاره کند، و اگر نتواند با چشم ها، (یعنی به قصد سجده چشم ها را ببندد و به نیت سر برداشتن از سجده، آنها را باز کند) و در هر صورت احتیاط آن است که اگر می تواند مهر را بلند کند و پیشانی را بر آن بگذارد، وچنانچه هیچ یک از اینها  را نتواند، بنا بر احتیاط در قلب نیت سجده کند و با دست و مانند آن برای سجده اشاره نماید و ذکر را بگوید.

اگر پیشانی بعد از گذاشتن آن بر  زمین و تحقق سجده بی اختیار از جای سجده بلند شود، چنانچه ممکن باشد باید نگذارد دوباره به جای سجده برگردد و این یک سجده حساب می شود چه ذکر سجده را گفته باشد یا نه، و اگر نتواند سر را نگه دارد و پیشانی دوباره بی اختیار به جای سجده برگردد اشکال ندارد و روی هم یک سجده حساب می شود و اگر ذکر را نگفته باشد به قصد قربت مطلقه (یعنی به قصد وظیفه واقعیه) بگوید.

جایی که انسان باید تقیه کند می تواند بر فرش و مانند آن سجده نماید و لازم نیست برای نماز به جای دیگر برود که تقیه پیش نیاید، ولی اگر بتواند بر حصیر یا چیزی که سجده بر آن صحیح می باشد طوری سجده کند که مخالفت تقیّه محسوب نشود، بر فرش و مانند آن سجده ننماید.

اگر روی تشک پر یا مانند آن که بدن آرام نمی گیرد، سجده کند باطل  است، ولی اگر بعد از سر گذاشتن پیشانی کمی پایین رفته آرام بگیرد و ذکر را در حال آرامی بگوید اشکال ندارد.

اگر زمین گٍل باشد، چنانچه آلوده شدن بدن و لباس در حال سجده و تشهد برای او مشقت ندارد یا اگر دارد در حدی است که آن را معمولا تحمل می کنند، نماز را به طور معمول بخواند و اگر مشقت زیاد دارد و ناچار است نماز را در آن جا بخواند سجده را در حالی که ایستاده، با اشاره سر انجام دهد و تشهد را هم ایستاده بخواند.

بعد از سجده دوم در جایی که تشهد واجب نیست؛ مانند رکعت اول نماز و رکعت سوم نمازهای چهار رکعتی، احتیاط مستحب آن است که لحظه ای بنشیند و بعد از آرام گرفتن بدن، برای رکعت بعد برخیزد، و سزاوار است این عمل را که جلسه استراحت نامیده می شود ترک نکند.