قرائت

در رکعت اول و دوم نمازهای واجب یومیه، انسان باید اول سورهٔ حمد و بعد از آن -بنابر احتیاط واجب- یک سوره تمام بخواند.

خواندن سوره در نماز در بعض صور لازم نیست مثلا چنانچه بترسد اگر سوره را بخواند دزد یا درنده یا چیز دیگر به او صدمه بزند، یا برای کار مهمی عجله داشته باشد، می تواند سوره را نخواند و در تنگی وقت که اگر سوره را بخواند مقداری از نماز بعد از وقت خوانده می شود، و نیز در بعضی از موارد ترس، نباید سوره را بخواند.

اگر با علم و عمد سوره را پیش از حمد بخواند نمازش باطل است، و اگر از روی اشتباه باشد و در وسط سوره یادش بیاید، باید آن را رها کند و حمد وسپس بنابر احتیاط سوره را از اول بخواند.

اگر حمد و سوره یا یکی از آنها را فراموش کند و بعد از رسیدن به رکوع بفهمد، نمازش صحیح است.

اگر پیش از آن که برای رکوع خم شود، بفهمد که حمد و سوره را نخوانده، باید بخواند. و اگر بفهمد سوره را نخوانده، باید فقط سوره رابخواند، ولی اگر بفهمد حمد را فراموش کرده و سوره را خوانده، باید اول حمد و بعد از آن دوباره سوره را بخواند. و نیز اگر خم شود و پیش از آن که به رکوع برسد، بفهمد حمد و سوره یا سورهٔ تنها یا حمد تنها را نخوانده، باید بایستد و بهمین دستور عمل نماید (چنانکه از مسأله ٩٨٧ پیداست خواندن سوره در صور ذکر شده بنابر احتیاط است).

اگر در نماز واجب یکی از چهار سوره ای را که سجده واجب دارد و در مسأله (٣٦١) گفته شد، عمداً بخواند، پس از خواندن آیه سجده، واجب است سجدهٔ آن را بجا آورد سپس برخیزد و نماز را تمام کند و بنابر احتیاط آن را دوباره بخواند. ولی اگر پس از خواندن آیه، سجدهٔ آن را سهواً انجام داد، برمی خیزد و نماز را تمام می کند و لازم نیست آن را دوباره بخواند. و اگر سجدهٔ آیه را انجام نداد و نماز را تمام کرد، معصیت کرده ولی نمازش صحیح است.

اگر از روی اشتباه مشغول خواندن سوره ای شود که سجده واجب دارد، چنانچه پیش از رسیدن به آیهٔ سجده بفهمد  بنابر احتیاط آن سوره را رها کند و سوره دیگری بخواند و نماز را تمام کند و اگر بعد از خواندن آیه سجده بفهمد، وظیفه اش همان است که مسأله پیش گفته شد.

اگر در نماز آیهٔ سجده را گوش دهد برای نمازش اشکال ندارد، و اگر در نماز واجب باشد، هنگامی که آیه را شنید به سجدهٔ آن اشاره نماید و بعد از نماز هم بنابر احتیاط سجده آن را بجا آورد.

در نماز مستحبی خواندن سوره لازم نیست، اگرچه آن نماز به واسطه نذر کردن و مانند آن واجب شده باشد، ولی در بعضی ازنمازهای مستحبی مانند نماز وحشت که سوره مخصوصی دارد، اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار کرده باشد باید همان سوره را بخواند.

در نماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه مستحب است در رکعت اول بعد از حمد، سوره ((جمعه)) و در رکعت دوم بعد از حمد، سوره ((منافقون)) بخواند، و اگر یکی از این دو سوره را شروع کرد، بنابر احتیاط نمی تواند آن را رها کند و سورهٔ دیگر بخواند.

اگر در نماز بعد از حمد مشغول خواندن سوره ((قل هو الله احد)) یا سوره ((قل یا ایها الکافرون)) شود، نمی تواند آن را رها کند و سوره دیگر بخواند، ولی در نماز جمعه یا نماز ظهر روز جمعه، اگر بنا داشت سوره ((جمعه)) و ((منافقون)) بخواند ولی فراموش کرده سوره ((قل هو الله احد)) یا ((قل یا ایها الکافرون)) شروع کرد، می تواند آن را رها کند و سوره ((جمعه)) و ((منافقون)) را بخواند، و احتیاط این است که بعد از تجاوز نصف رها ننماید.

اگر در نماز جمعه یا نماز ظهر روز جمعه عمداً سورهٔ ((قل هو الله احد)) یا سورهٔ ((قل یا ایها الکافرون)) بخواند، اگرچه به نصف نرسیده باشد، بنابر احتیاط واجب نمی تواند رها کند و سورهٔ ((جمعه)) و ((منافقون)) را بخواند.

در نماز می تواند سوره ای  را که شروع کرده رها کند و سوره دیگر بخواند ولی بعد از تجاوز نصف سوره، رها کردن آن و عدول به سوره دیگر بنا بر احتیاط جایز نیست. و در سوره ((قل هو الله احد)) و سوره ((قل یا ایها الکافرون)) عدول به سوره دیگر مطلقا جایز نیست.

اگر مقداری از سوره ای را که در نماز شروع کرده فراموش کند، یا بجهت عذری (مثلا تنگی وقت و مانند آن) نشود آن را به آخر برساند، می تواند سوره را رها کند و سورهٔ دیگر بخواند، اگر چه سوره ای که می خواند از نصف یا دو ثلث هم گذشته، یا ((قل هو الله احد)) یا ((قل یا ایها الکافرون)) باشد.

مرد بنا بر احتیاط واجب باید حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند، و مرد و زن بنا بر احتیاط واجب باید حمد و سورهٔ نماز ظهر و عصر را آهسته بخوانند.

مرد بنا بر احتیاط باید در نماز صبح و مغرب و عشا مواظب باشد که تمام کلمات حمد و سوره حتی حروف آخر آنها بلند خوانده شود.

زن می تواند حمد و سورهٔ نماز صبح و مغرب و عشا را بلند، یا آهسته بخواند، ولی اگر بداند که نا محرم صدایش را می شنود، بنابر احتیاط آهسته بخواند.

اگر در جائی که باید نماز را بلند بخواند، عمداً آهسته بخواند، یا درجائی که باید آهسته بخواند، عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است ولی اگر از روی اشتباه یا فراموشی یا ندانستن مسأله باشد باطل نمی شود (مگر اینکه با تردید در مسأله یا با توجه به ندانستن آن، در یاد گرفتن کوتاهی کرده باشد) و اگر در بین خواندن حمد و سوره یا بعد از تمام کردن آن بفهمد در بلند یا آهسته خواندن اشتباه کرده، لازم نیست مقداری را که خوانده دو باره بخواند.

اگر کسی در خواندن حمد و سوره صدایش را به شدت بلند کند به طوری که گوئی با فریاد می خواند، نمازش باطل است.

انسان باید نماز را صحیح بخواند و اگر نمی داند، باید یاد بگیرد -مگر اینکه به طریق دیگری مثلاً با اقتدا کردن به جماعت، نماز صحیح بجا آورد- و کسی که به هیچ وجه نمی تواند صحیح آن را یاد بگیرد باید به هر طور که می تواند بخواند و در این صورت احتیاط مستحب آن است که نماز را به جماعت بجا آورد.

کسی که حمد و سوره و واجبات دیگر نماز را به خوبی نمی داند و می تواند یاد بگیرد و طریق دیگر هم برای صحیح بجا آوردن نماز ندارد، چنانچه وقت نماز وسعت دارد باید یاد بگیرد، و اگرکوتاهی کرد و وقت برای یاد گرفتن تنگ شد، باید در صورت امکان نمازش را به جماعت بخواند.

مزد گرفتن برای یاد دادن واجبات نماز بنابر احتیاط جایز نیست ولی برای یاد دادن مستحبات آن اشکال ندارد.

اگر در نماز یکی از کلمات حمد یا سوره را عمداً، یا به جهت کوتاهی در یاد گرفتن، نگوید یا بجای حرفی حرف دیگر بگوید مثلاً بجای (ص) (ز) بگوید، یا زیر و زبر یا تشدید حروف را رعایت نکند نماز او باطل است.

اگر انسان کلمه ای را که یاد گرفته صحیح بداند و در نماز همان طور بخواند، و بعد از نماز بفهمد غلط خوانده، لازم نیست نمازرا دوباره بخواند یا اگر وقت گذشته قضا کند اگرچه احتیاط مستحب اعاده یا قضای آن است ولی اگر اعتقادش به صحت آن، بر اثر کوتاهی در یاد گرفتن بوده، اعاده یا قضا واجب است.

اگر زیر و زبر کلمه ای از واجبات نماز را نداند، یا نداند مثلاً کلمه ای به ((ز)) است به ((ض)) باید یاد بگیرد یا به طریق دیگر وظیفه خود را انجام دهد مثلا نماز را به جماعت بخواند. ولی در فرض اول اگر آخر آن کلمه را معمولاً ساکن می خواند، لازم نیست زیر و زبر حرف آخر آن را یاد بگیرد. و در فرض دوم اگر آن کلمه را به دو صورت یعنی یک مرتبه با ((ز)) و یک مرتبه با ((ض)) بخواند -به این قصد که هر کدام در واقع صحیح است جزء نماز و دیگری ذکر، یا قرائت قرآن باشد، نماز صحیح است به شرط این که هر کدام از آن دو صورت بر فرض غلط بودنش هم، ذکر، یا قرآن محسوب شود.

اگر در کلمه ای (( واو)) باشد و حرف قبل از ((واو)) در آن کلمه پیش داشته باشد و حروف بعد از ((واو)) در آن کلمه همزه باشد مثل ((سوئ)) و همچنین اگر در کلمه ای ((الف)) باشد و حرف قبل از ((الف)) در آن کلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از ((الف)) در آن کلمه همزه باشد مثل ((جائ))،  و نیز اگر در کلمه ای ((ی)) باشد و حرف پیش از ((ی)) در آن کلمه زیر داشته باشد و حرف بعد از ((ی)) در آن کلمه همزه باشد مثل ((جیء))، بنا به قاعده علم تجوید گفته اند باید این ((واو)) و ((الف)) و ((ی)) را بامدّ خواند (یعنی به اندازه دو الف یا بیشتر، باید آن را کشید و همچنین اگر بعد از این سه حرف به جای همزه حرف ساکن (یعنی حرفی که زیر و زبر و پیش ندارد) باشد.

ولی ظاهراً صحت قرائت احتیاج به رعایت این قاعده ندارد اگرچه احتیاط مستحب رعایت آن است. بلی برای خوانده شدن این سه حرف و اظهار آن ها کمی مدّ لازم است مثلا در ((و لا الضالّین)) که بعد از ((الف)) لام ساکن است، باید الف را مقداری مدّ دهد، و گرنه ((الف)) و ((تشدیدلام))  ظاهر نمی شود و قرائت از این جهت باطل می شود.

احتیاط مستحب آن است که در نماز، وقف به حرکت و وصل به سکون ننماید، بلکه در مورد وقف به حرکت، شایسته است که این احتیاط ترک نشود.

و معنای وقف به حرکت آن است که زیر یا زبر یا پیش آخر کلمه ای را بگوید و بین آن کلمه و کلمهٔ بعدش فاصله دهد، مثلا بگوید:((الرحمن الرحیم)) یعنی میم الرحیم را با زیر بخواند و قدری فاصله بدهد، بعد بگوید ((مالک یوم الدین))، و معنای وصل به سکون آن است که زیر یا زبر یا پیش کلمه ای را نگوید و بلا فاصله کلمه بعد را بگوید مثل آن که بگوید ((الرحمن الرحیم)) یعنی میم الرحیم را ساکن بخواند و فورا ((مالک یوم الدین(( را بگوید.

در رکعت سوم و چهارم نماز می تواند فقط یک حمد بخواند، یا تسبیحات اربعه بگوید یعنی کافی است یک مرتبه بگوید: ((سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله اکبر)) و بهتر آنست که سه مرتبه بگوید، و می تواند در یک رکعت حمد و در رکعت دیگر تسبیحات بگوید، و در نماز فرادی بهتر است در این رکعتها تسبیحات بخواند، و برای کسی که در نماز جهریه (یعنی نماز صبح و مغرب و عشا) به جماعت اقتدا کرده، احتیاط لازم خواندن تسبیحات است.

اگر وقت نماز تنگ شده و برای خواندن تسبیحات اربعه بیش از یک مرتبه، وسعت ندارد، باید آن را یک مرتبه بگوید.

مرد و زن بنا بر احتیاط واجب باید در رکعت سوم و چهارم نماز، تسبیحات اربعه یا حمد را آهسته بخوانند.

اگر در رکعت سوم و چهارم حمد بخواند، بنا بر احتیاط واجب باید ((بسم الله)) آن را هم آهسته بگوید.

کسی که می تواند حمد را درست بخواند، اگر نمی تواند تسبیحات را یاد بگیرد، یا درست بگوید، باید در رکعت سوم و چهارم حمد بخواند.

اگر در دو رکعت اول نماز به خیال این که دو رکعت آخر است تسبیحات بگوید، چنانچه پیش از رسیدن به حد رکوع بفهمد باید حمد و بنا بر احتیاط واجب سوره را بخواند و اگر در رکوع یا بعد از رکوع بفهمد، نمازش صحیح است.

اگر در دو رکعت آخر نماز به خیال این که در دو رکعت اول است حمد بخواند یا در دو رکعت اول نماز با این که گمان می کرده در دو رکعت آخر است، حمد بخواند، چه پیش از رکوع بفهمد، چه بعد از آن نمازش صحیح است.

اگر در رکعت سوم یا چهارم می خواست حمد بخواند، بی اراده تسبیحات به زبانش آمد، یا می خواست تسبیحات بخواند، بی اراده حمد به زبانش آمد باید آن را رها کند و دوباره حمد یا تسبیحات را با قصد بخواند. ولی اگر عادتش خواندن همان چیزی بوده که به زبانش آمده، و از این جهت قصد آن در باطن ضمیرش بوده همان را تمام کند و نمازش صحیح است.

کسی که عادت دارد در رکعت سوم و چهارم تسبیحات بخواند، اگر بی اراده حمد به زبانش آمد باید آن را رها کند و دوباره حمد یا تسبیحات را با قصد بخواند ولی اگر از عادت خود غفلت نماید و به قصد انجام وظیفه مشغول خواندن حمد شود کفایت می کند، و دوباره حمد یا تسبیحات لازم نیست.

در رکعت سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبیحات، استغفار کند، مثلا  بگوید ((استغفر الله ربى و أتوب الیه)) یا بگوید ((اللهم اغفر لی)) واگر نمازگزار پیش از خم شدن به رکوع شک کند که حمد یا تسبیحات را خوانده یا نه، چنانچه مشغول استغفار نشده باید حمد یا تسبیحات را بخواند و همچنین است بنابر احتیاط واجب اگر این شک در حال گفتن استغفار یا بعد از تمام کردن آن باشد.

اگر در رکوع رکعت سوم یا چهارم شک کند که حمد یا تسبیحات را خوانده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند، ولی اگر پیش از رسیدن به حد رکوع شک کند، احتیاط واجب آن است که بر گردد و بخواند.

هرگاه بعد از تمام شدن آیه یا کلمه ای شک کند که آن را درست گفته یا نه، چنانچه در رکن بعد از آن داخل شده ، مثلاً بعد از داخل شدن به رکوع شک کند که سوره را درست خوانده یا نه، باید به شک خود اعتنا نکند. و اگر به رکن بعد داخل نشده، -هر چند به جزء بعد از مشکوک، مشغول شده باشد مثلاً در حال خواندن  ((الرحمن الرحیم)) شک کند ((الحمد لله رب العلمین)) را درست گفته یا نه، می تواند بر گردد و قسمت مشکوک یعنی ((الحمد لله رب العلمین)) و قسمت خوانده شدهٔ بعد از آن را به قصد قربت مطلقه به طور صحیح بگوید، و اگر چند مرتبه شک کرد می تواند چند بار به همین ترتیب عمل کند. ولی اگر به حدّ وسواس رسید دیگر تکرار نکند و اگر تکرار کرد بنا بر احتیاط مستحب نمازش را دوباره بخواند.

مستحب است در رکعت اول، پیش از خواندن حمد بگوید: ((اعوذ بالله من الشیطان الرجیم)) و در رکعت اول و دوم نماز ظهر و عصر بسم الله را بلند بگوید و در هر نماز حمد و سوره را شمرده بخواند، چنانکه شایسته است در آخر هر آیه وقف کند یعنی آن را به آیه بعد نچسپاند و نیز مستحب است در حال خواندن حمد و سوره به معنای آیه ها توجه داشته باشد و اگر نماز را به جماعت می خواند بعد از تمام شدن حمد امام بگوید((الحمد لله رب العلمین)) و بعد از خواندن سورهٔ ((قل هو الله احد)) بگوید: ((کذالک الله)) یا ((کذلک الله ربی)) و بهتر است کمی صبر کند بعد تکبیر پیش از رکوع را بگوید، یا قنوت را بخواند.