تیمّم

در هفت مورد به جای وضو و غسل باید تیمّم کرد:

«اوّل از موارد تیمّم » هرگاه انسان نتواند آب به اندازه لازم برای وضو یا غسل فراهم کند.

بنابر احتیاط واجب اگر انسان در آبادی یا در بیابان مانند چادر نشینان اقامت داشته باشد، باید برای تهیّه آب وضو و غسل به قدری جستجو کند که از پیدا شدن ناامید شود و اگر در بیابان د رحال سفر باشد ، چنان چه زمین پست و بلند است. در هر یک از اطراف خود به اندازه پرتاب یک تیر که در زمان قدیم با کمان پرتاب می کردند( )،و در زمین هموار به اندازه پرتاب دو تیر جستجو نماید . 

 اگر بعضی از اطراف هموار و بعضی دیگر پست و بلند باشد، در طرف هموار به اندازه پرتاب دو تیر و در طرفی که هموار نیست به اندازه پرتاب یک تیر به احتیاط واجب باید جستجو کند. 

در هر طرفی که یقین یا اطمینان دارد آب نیست، در آن طرف جستجو لازم نیست.

کسی که وقت نماز او تنگ نیست و برای تهیّه آب وقت دارد، اگر یقین یا اطمینان یا حجّت شرعیه دارد که در محلّی دورتر از  مقداری که در مساله (655) گفته شد آب هست، باید برای تهیه آب به آن جا برود مگر آن قدر دور باشد که عرفاً بگویند این شخص فاقد آب است، یا رفتن به آن جا مشقّت داشته باشد، ولی اگر گمان دارد در آنجا آب هست رفتن به آن محل لازم نیست. 

لازم نیست خود انسان در جستجوی آب برود، بلکه می تواند کسی را که به گفته او اطمینان دارد بفرستد یا اگر او جستجو کرده، به گفتۀ او اکتفا کند.

اگر احتمال دهد که داخل بار سفر خود، یا در منزل، یا درقافله آب هست ،بنابر احتیاط باید به قدری جستجو کند که به نبودن آب اطمینان پیدا کند، یا از پیدا کردن آن ناامید شود.

اگر پیش از وقت نماز جستجو نماید و آب پیدا نکند و تا وقت نماز همان جا بماند، چنان چه احتمال دهد که آب پیدا می کند، احتیاط مستحب آن است که دوباره جستجو نماید، مگر این که جستجوی اوّل نزدیک دخول وقت و به جهت مهیّا شدن برای نماز باشد که در این صورت می تواند به همان اکتفا کند.

اگر بعد از داخل شدن وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند چنانچه تا وقت نماز دیگر در همان جا بماند، و احتمال دهد که آب پیدا می شود، احتیاط مستحب آن است که دوباره جستجو نماید.

اگر وقت نماز تنگ باشد، یا از درنده و دزد (بر جان یا مالی که مهمّ است) بترسد، یا جستجوی آب به قدری سخت باشد که نتواند تحمّل کند، جستجو لازم نیست. 

اگر در جستجوی آب نرود تا وقت تنگ شود، نمازش با تیمّم صحیح است، ولی چنان چه اگر می‌رفت آب پیدا می‌کرد، معصیت کرده است و در این صورت احتیاط مستحبّ آن است که قضای آن نماز را هم به جا آورد.

کسی که یقین دارد آب پیدا نمی کند، چنان چه دنبال آب نرود و با تیمّم در وسعت وقت نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که اگر جستجو می کرد آب پیدا می شد، بنابر احتیاط واجب باید وضو گرفته و نماز را دوباره بخواند. 

اگر به مقدار وظیفه جستجو کرده و آب پیدا نکند و با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد در جائی که جستجو کرده آب بوده، در صورتی که وقت باقی باشد بنابر احتیاط باید وضو گرفته و نماز را دوباره بخواند.

کسی که یقین دارد وقت نماز تنگ است اگر بدون جستجو با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که برای جستجو وقت داشته و با جستجو آب پیدا می‌کرده احتیاط واجب آن است که دوباره نمازش را بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید.

اگر بعد از داخل شدن وقت نماز وضو داشته باشد و بداند یا اطمینان داشته باشد که اگر وضوی خود را باطل کند تهیّه آب برای او ممکن نیست یا نمی تواند وضو بگیرد، چنان چه بتواند وضوی خود را نگهدارد و برایش ضرر یا مشقّت فوق العاده ندارد نباید آن را باطل نماید، ولی کسی که پیش همسرش می باشد می تواند نزدیکی کند، اگر چه بداند که غسل برایش فراهم نخواهد شد و ناچار است با تیمم نماز بخواند.

اگر پیش از وقت نماز وضو داشته باشد و بداند یا اطمینان داشته باشد که اگر وضوی خود را باطل کند تهیّه آب برای او ممکن نیست، یا نمی تواند وضو بگیرد، چنان چه بتواند وضوی خود را نگهدارد، احتیاط مستحب آن است که آن را باطل نکند.

کسی که برای نماز باید وضو بگیرد یا غسل کند، اگر به مقدار کافی آب دارد و می‌داند یا حجّت شرعیه دارد که اگر آن را بریزد آب پیدا نمی‌کند، چنان چه وقت نماز شده باشد، ریختن آن جایز نیست. و احتیاط مستحب آن است که پیش از وقت نماز هم آن را نریزد.

کسی که می داند یا حجّت شرعیّه دارد که آب پیدا نمی کند، اگر بعد از داخل شدن وقت نماز، وضوی خود را باطل کند، یا آبی که دارد بریزد، برخلاف وظیفه رفتار کرده، ولی نمازش با تیمّم صحیح است. اگر چه احتیاط مستحب آن است که قضای آن را نیز بخواند.

اگر به واسطه پیری یا ناتوانی، یا ترس از جانور و دزد (بر جان یا مالی که مهم است)، یا نداشتن وسیله‌ای که آب از چاه بکشد و مانند اینها، دسترسی به آب نداشته باشد باید تیمّم کند و هم چنین اگر تهیّه آب یا استعمال آن ممکن است، ولی به حسب حال او به قدری مشقّت دارد که مردم آن را تحمّل نمی کنند، می‌تواند تیمّم کند، ولی چنان چه تحمّل مشقّت کرد و وضو گرفت وضویش صحیح است.  

 اگر برای کشیدن آب از چاه، دلو و ریسمان و مانند اینها لازم دارد و مجبور است بخرد یا کرایه نماید، اگر چه قیمت آن چند برابر معمول باشد، باید تهیّه کند و هم چنین است اگر آب را به چندین برابر قیمتش بفروشند، ولی اگر تهیه آنها به قدری هزینه می‌خواهد که نسبت به حال او ضرر دارد، واجب نیست تهیّه نماید و تیمّم می کند .

اگر ناچار شود که برای تهیّه آب قرض کند، باید قرض نماید، ولی کسی که می‌داند یا گمان دارد که نمی تواند قرض خود را بدهد، واجب نیست قرض کند.

اگر کندن چاه مشقت ندارد، باید برای تهیّه آب چاه بکند.

اگر کسی آب به مقدار کافی به او ببخشد باید قبول کند، مگر این که به گونه ای منّت داشته باشد که برای امثال او در کارهای معمولی قابل تحمل نیست.

اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، یا بترسد که به واسطۀ آن، مرض یا عیبی در او پیدا شود، یا مرضش طول بکشد، یا شدّت کند، یا به سختی معالجه شود، باید تیمّم نماید، ولی اگر آب گرم برای او ضرر ندارد باید با آب گرم وضو بگیرد و در مواردی که غسل لازم است غسل کند.

لازم نیست یقین کند که آب برای او ضرر دارد، بلکه با احتمال ضرر که در نظر مردم به جا باشد و موجب ترس او از ضرر شود، باید تیمّم کند.

کسی که مبتلا به درد چشم است، و آب برای او ضرر دارد باید تیمّم نماید. 

اگر به واسطۀ یقین یا ترس ضرر تیمّم ‌کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد، تیمّم او باطل است، و اگر بعد از نماز بفهمد بنابر احتیاط واجب باید دوباره نماز را با وضو یا غسل اعاده کند.

اگر کسی یقین یا اطمینان پیدا کند که آب برایش ضرر ندارد، چنان چه غسل کند یا وضو بگیرد، و بعد بفهمد که آب برای او ضرر داشته، در صورتی که ضرر به حدّی باشد که اقدام بر آن شرعاً حرام است، وضو و غسل او باطل است، و گرنه اشکال ندارد.

 

هرگاه بترسـد که اگر آب را به مصرف وضو، یا غسل برساند از جهت تشنگی دچار زحمت شود باید تیمّم نماید و جواز تیمّم به این جهت در سه صورت است:

1- اگر آب را در وضو یا غسل صرف نماید بترسد که خودش فعلاً یا بعداً به تشنگی (که باعث تلف یا مرضش می شود یا تحملش مشقت دارد) مبتلا شود.

2- اگر بر کسانی که حفظشان بر او واجب است بترسد که از تشنگی تلف شوند.

3- اگر بر غیر خود (از انسان و حیوان که به نوعی به او مربوطند و رعایت حال آنها عرفاً از شئون او شمرده می‌شود)، بترسد که به گونه ای گرفتار تشنگی شوند که تحملش بر او گران است

 

اگر غیر از آب پاکی که به مقدار وضو یا غسل است آب نجسی هم داشته باشد، اگر آب پاک را برای آشامیدن بگذارد و با تیمّم نماز بخواند صحیح است اگر چه آب نجس برای آشامیدن خود او و کسانی که با او مربوطند کافی باشد، ولی چنان چه آب را برای حیوانش یا بچه نابالغ بخواهد، باید آب نجس را به آنان بدهد و با آب پاک وضو و غسل را به جا آورد. و همچنین اگر کسانش از نجاست آب خبر نداشته باشند بنابر احتیاط واجب باید آب پاک را به مصرف وضو یا غسل برساند.

کسی که بدن یا لباسش نجس است و کمی آب دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند، برای آب کشیدن بدن یا لباس او نمی ماند، بنابر احتیاط واجب باید بدن یا لباس را آب بکشد و با تیمّم نماز بخواند و بهتر است آب کشیدن بدن یا لباس پیش از تیمّم باشد، ولی اگر چیزی نداشته باشد که بر آن تیمّم کند، باید آب را به مصرف وضو یا غسل برساند و با بدن یا لباس نجس نماز بخواند.

 

اگر غیر از آب یا ظرفی که اســـتعمال آن حرام است (مانند آب یا ظرف غصبی)، آب و ظرف دیگری ندارد باید به جای وضو و غسل تیمّم کند.

هرگاه وقت به قدری تنگ باشد که اگر وضو بگیرد، یا غسل کند تمام نماز یا مقداری از آن در خارج وقت واقع می شود، چنان چه با تیمّم می تواند تمام آن را در وقت بخواند ، باید تیمّم کند، ولی اگر تیمّم هم به اندازه وضو یا غسل وقت بگیرد باید نماز را با وضو یا غسل بخواند.

اگر عمداً نماز را به قدری تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده، ولی نماز او با تیمّم صحیح است، اگرچه احتیاط مستحبّ آن است که قضای آن نماز را هم با وضو یا غسل بخواند. 

کسی که مقداری وقت دارد ولی شک می کند اگر وضو بگیرد، یا غسل کند، وقت برای نماز او می ماند یا نه، باید تیمّم نماید.

کسی که به جهت تنگی وقت برای نمازی تیمّم کرده، چنان چه بعد از آن نماز می توانست وضو بگیرد و نگرفت تا آبی که داشت از دستش رفت، در صورتی که وظیفه اش تیمّم است، باید برای نمازهای بعدی دوباره تیمّم نماید، اگرچه تیمّم خود را نشکسته باشد.

کسی که آب دارد، اگر به واسطۀ تنگی وقت با تیمّم مشغول نماز شود، و در بین نماز آبی که داشته از دستش برود، چنان چه وظیفه اش تیمّم باشد، احتیاط واجب آن است که برای نماز های بعدی دوباره تیمّم کند.

اگر انسان به قدری وقت دارد که می تواند وضو بگیرد، یا غسل کند، و نماز را بدون کارهای مستحبّی آن مثل اقامه و قنوت بخواند، باید چنین کند، بلکه اگر به اندازه سوره هم وقت ندارد، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند.

تیمّّم بر خاک و ریگ و کلوخ و سنگ صحیح است، ولی احتیاط مستحبّ آن است که اگر خاک ممکن باشد بر چیز دیگر تیمّم نکند (و سزاوار است این احتیاط در صورت امکان ترک نشود) و اگر خاک نباشد بهتر است بر ریگی که بسیار نرم است و عرفا خاک بر آن صدق می کند تیمّم کند و اگر ممکن نباشد بر کلوخ و چنان چه کلوخ هم نباشد بر سنگ تیمّم نماید.

تیمّم بر سنگ گچ و سنگ آهک صحیح است، و بنابر احتیاط واجب در حال اختیار بر گچ و آهک پخته و آجر و سنگ معدن مثل سنگ عقیق تیمّم ننمایند.

اگر خاک، ریگ، کلوخ و سنگ، خشک نباشند می‌شود بر آنها در حالی که مرطوب هستند تیمّم کرد (و رطوبت کمتر مقدم بر رطوبت بیشتر است) و اگر اینها ممکن نشد باید بر گرد و غباری که روی فرش و لباس و مانند اینها است تیمّم نماید، و چنان چه غبار پیدا نشود، باید بر گِل تیمّم کند و در هر دو صورت، احتیاط واجب آن است بر یکی از چیزهایی که در مسأله پیش گذشت (گچ، آهک، آجر پخته و سنگ معدن) هم در صورت امکان تیمّم نماید و اگر غبار و گِل پیدا نشد فقط بر یکی از این چیزها تیمّم کند، و اگر هیچ یک از اینها پیدا نشد بنابر احتیاط مستحبّ نماز را بدون تیمّم بخواند، ولی باید بعداً قضای آن را به جا آورد.